Urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne podobne instalacje, zgodnie z art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego, nie stanowią części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa. Powstaje zatem pytanie, jaki jest status prawny takich urządzeń przesyłowych po ich przyłączeniu do przedsiębiorstwa i komu przysługuje do nich prawo własności.
Część składowa rzeczy a własność urządzeń przesyłowych
Zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu cywilnego, część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności ani innych praw rzeczowych. Częścią składową jest wszystko, co nie może być od rzeczy odłączone bez jej uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia bądź istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Art. 48 Kodeksu cywilnego przewiduje, że z zastrzeżeniem wyjątków, do części składowych gruntu należą m.in. budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane.
Urządzenia przesyłowe – wyjątek od zasady superficies solo cedit
Art. 49 Kodeksu cywilnego wprowadza istotny wyjątek od zasady superficies solo cedit (to, co jest na powierzchni, przypada gruntowi). Urządzenia przesyłowe, z chwilą włączenia ich do przedsiębiorstwa, przestają być częścią składową nieruchomości i stają się samodzielnymi rzeczami ruchomymi. Oznacza to, że mogą być przedmiotem odrębnej własności i obrotu. Stanowisko to zostało potwierdzone m.in. przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 stycznia 2010 r., który wskazał, że urządzenia wymienione w art. 49 § 1 KC, po ich fizycznym połączeniu z siecią przedsiębiorstwa, nie stanowią już części składowej nieruchomości.
Kto jest właścicielem urządzenia po przyłączeniu do przedsiębiorstwa?
Zgodnie z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego, właścicielem urządzeń przesyłowych jest co do zasady ten podmiot, który poniósł koszty ich budowy. Taka osoba może żądać, by przedsiębiorca, do którego sieci przyłączono te urządzenia, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że strony postanowiły inaczej w umowie. Z żądaniem przeniesienia własności może wystąpić także sam przedsiębiorca. Przyjęte jest, że samo przyłączenie urządzenia do przedsiębiorstwa nie powoduje automatycznie przejścia własności na przedsiębiorcę – decydujące znaczenie ma kwestia finansowania budowy urządzenia.
Stanowisko sądów
Powyższe zasady potwierdza orzecznictwo sądowe. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 19 czerwca 2020 r. (sygn. akt I ACa 811/19) podkreślił, że fakt poniesienia kosztów budowy urządzenia decyduje o prawie własności. Oznacza to, że art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego jest jedynie wyjątkiem od zasady superficies solo cedit, ale nie stanowi samodzielnej podstawy prawnej do nabycia własności urządzeń przesyłowych przez przedsiębiorstwo przesyłowe.
W czym możemy pomóc?