Jednym z najczęściej stosowanych na rynku zabezpieczeń kontraktów budowlanych stanowi gwarancja ubezpieczeniowa należytego wykonania umowy. Jego popularność wynika z faktu, że zabezpieczenie to umożliwia co do zasady zaspokojenie się przez beneficjenta gwarancji z potencjalnie nawet kwestionowanego przez drugą stronę umowy (zobowiązanego ze stosunku gwarancji) roszczenia, bez konieczności wszczynania w tym celu postępowania sądowego. Spełnienie tego roszczenia następuje przy tym przez zewnętrzny podmiot (gwaranta), którego wypłacalność nie budzi wątpliwości. Do istoty gwarancji ubezpieczeniowej należy fakt, że jest ona co do zasady niezależna od stosunku podstawowego, jakim jest umowa wiążąca beneficjenta oraz zobowiązanego ze stosunku gwarancji. W związku z tym rodzi to pewne problemy praktyczne, w szczególności ryzyko, że beneficjent może zdecydować się na nadużycie ustanowionej gwarancji i tym samym wypłatę z niej roszczenia spornego, w szczególności w zakresie naliczonych kar umownych, nawet gdy przesłanki do ich naliczenia budzą uzasadnione wątpliwości. Zasadne jest zatem dokonanie analizy, czy w takiej sytuacji podmiot zobowiązany może w jakikolwiek sposób wstrzymać dokonanie takiej wypłaty, w szczególności w drodze powództwa o ustalenie i czy w związku z takim powództwem możliwe jest udzielenie zabezpieczenia na czas trwania postępowania, które zagwarantuje wystarczający czas na wydanie prawomocnego wyroku rozstrzygającego dany spór. Obecnie należy uznać, że kwestia ta nadal budzi wątpliwości w orzecznictwie i wydawane rozstrzygnięcia w zakresie zabezpieczenia takich roszczeń są diametralnie różne.
Stanowisko sądów odmawiające dopuszczalności zabezpieczenia roszczeń poprzez wstrzymanie wypłaty z gwarancji ubezpieczeniowej
W pierwszej kolejności należy wskazać, na pogląd w orzecznictwie, zgodnie z którym udzielenie zabezpieczenia w postaci wstrzymania wypłaty z gwarancji ubezpieczeniowej podważałoby funkcję tejże gwarancji.
Sądy powszechne kwestionujące możliwość ustanowienia takiego zabezpieczenia powództwa swoje stanowisko opierają na fakcie, że zobowiązanie gwaranta wynikające z umowy gwarancji ubezpieczeniowej nie jest zobowiązaniem akcesoryjnym. Istnienie tego zobowiązania i jego zakres nie są uzależnione od istnienia i treści innego stosunku prawnego, w szczególności zaś od stosunku podstawowego. To sama umowa gwarancji ubezpieczeniowej określa, czy i w jakim zakresie gwarant jest zobowiązany (tak trafnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 czerwca 1999 r., sygn. akt: II CKN 402/98). Konsekwencją przyjęcia powyższego stanowiska jest brak podstaw do żądania przez zobowiązanego ze stosunku gwarancji, aby sąd zaingerował w treść stosunku gwarancyjnego, zwłaszcza zaś na podstawie przesłanek opartych właśnie o umowę łączącą go z beneficjentem gwarancji.
Omawiane zabezpieczenie pozostawałoby w sprzeczności z funkcjonującą w obrocie prawnym istotą umowy gwarancji. Istota ta polega na zapewnieniu beneficjentowi gwarancji, że jego roszczenie w stosunku do podmiotu zobowiązanego, zostanie zaspokojone przez gwaranta, niezależnie od faktu, czy zostało wszczęte lub zakończone postepowanie sądowe w odniesieniu do tych roszczeń. Uznanie, że Sąd jest uprawniony do ingerowania w niezależne uprawnienia beneficjenta wynikające z gwarancji ubezpieczeniowej oznaczałoby, że ustanowienie takiego zabezpieczenia w umowie straciłoby na swojej atrakcyjności, a także mogłoby zostać zakwalifikowane jako naruszenie zasady swobody kształtowania stosunków zobowiązaniowych przez strony.
Zgodnie z uzasadnieniem postanowienia Sądu Apelacyjnego w Katowicach – V Wydział Cywilny z dnia 28 lutego 2018 r. (sygn. akt: V AGz 142/18) w sytuacji zatem, gdy gwarant nieodwołanie i bezwarunkowo zobowiązuje się do spełnienia określonego świadczenia na pierwsze wezwanie beneficjenta gwarancji, po dopełnieniu jedynie ograniczonych wymogów formalnych związanych ze zgłoszeniem żądania, ingerencja w treść tego stosunku, którego powodowie nie są stroną, w ocenie Sądu Apelacyjnego, stanowiła nadmierne i tym samym niedopuszczalne obciążenie dla obowiązanej zwłaszcza w realiach niniejszej sprawy, gdzie, jak zostało już wspomniane, upływający termin ważności gwarancji definitywnie pozbawił obowiązaną możliwości skorzystania z przysługujących jej uprawnień (art. 7301 § 3 KPC).
Na brak możliwości udzielenia zabezpieczenia roszczenia poprzez zakazanie obwiązanemu skorzystania z udzielonej gwarancji ubezpieczeniowej wskazał także Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu z dnia 24 września 2018 r. (sygn. akt: V AGz 598/18). Zgodnie z uzasadnieniem tego postanowienia: na podstawie art. 755 k.p.c. sąd może ingerować w stosunki prawne stron, lecz nie w stosunki pomiędzy obowiązanym i osobą trzecią (tak samo Sąd Apelacyjny w Krakowie w post. z 18 czerwca 2012 r., sygn. akt I ACz 910/12). Obowiązkiem gwaranta jest postąpienie zgodnie z treścią udzielonej gwarancji, a wobec żądania m.in. przyjęcia zwróconej kwoty gwarancji byłby zobowiązany do złożenia sumy gwarancji do depozytu sądowego. W takim wypadku przyjęcie tezy o dopuszczalności ingerencji Sądu w sferę autonomicznych uprawnień beneficjenta gwarancji ubezpieczeniowej prowadziłoby do faktycznej utraty znaczenia tego rodzaju zabezpieczenia wykonania umowy, jak i niedozwoloną ingerencję w zasadę kształtowania stosunku zobowiązaniowego przez strony tego stosunku. Przekonanie o braku dopuszczalności ingerencji Sądu w sferę uprawnień i obowiązków podmiotów stosunku gwarancyjnego, w tym w szczególności w sferę obowiązków gwaranta obowiązanego przesądza o braku możliwości uwzględnienia wniosku uprawnionego – a następnie jego zażalenia.
Udzielenie zabezpieczenia zawieszającego uprawnienie beneficjenta do zaspokojenia się z gwarancji ubezpieczeniowej byłoby w ocenie zwolenników takiego poglądu nieadekwatne do okoliczności sprawy oraz celu postępowania i obciążałoby obowiązanego beneficjenta gwarancji ponad miarę. Zgodnie z art. 7301 § 3 k.c. przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd uwzględnia przy tym interesy stron lub uczestników postępowania w takiej mierze, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę. Jak wskazuje Sąd Okręgowy we Wrocławiu w postanowieniu z dnia 10 czerwca 2020 r. w sprawie o sygn. akt: XXVI GCo 107/20: uwzględnienie takiego wniosku stanowiłoby naruszenie swobody działalności gospodarczej. Strony niniejszego postępowania zawarły określoną umowę, na wspólnie uzgodnionych warunkach. Umowa ta przewiduje możliwość skorzystania przez obowiązaną z gwarancji, w określonych sytuacjach i w określonym terminie. Uwzględnienie wniosku o zabezpieczenie w kształcie, którego domaga się uprawniona, zniweczyłoby faktycznie przedmiotowy zapis umowny, na który obie strony – profesjonaliści prowadzący przedsiębiorstwa w dużym rozmiarze – wyraziły zgodę podpisując umowę. Celem ustanowienia gwarancji było zabezpieczenie ewentualnych roszczeń obowiązanej ad. 1 względem uprawnionej. Na takie zabezpieczenie uprawniona przystała.
Ostatecznie zatem poglądy judykatury w tym zakresie opierają przede wszystkim na abstrakcyjności gwarancji ubezpieczeniowej, co oznacza, że wstrzymanie jej wypłaty w postępowaniu zabezpieczającym stanowiłoby przykład rażącego naruszenia istoty takiego zobowiązania i celu jego ustanowienia przez strony. Uznanie, że zobowiązany z gwarancji ma możliwość skutecznego zablokowania jej wypłaty w postępowaniu zabezpieczającym osłabiałby niewątpliwie zaufanie podmiotów gospodarczych do tego instrumentu. W ocenie tej linii orzeczniczej udzielenie zabezpieczenia byłoby równoznaczne z unicestwieniem konstrukcji gwarancji na czas trwania postępowania, co w istotny sposób godziłoby w jej gospodarczy sens i upodabniałoby ją do innych istniejących już rozwiązań prawnych.
Stanowisko sądów uznające dopuszczalność zabezpieczenia roszczeń poprzez wstrzymanie wypłaty z gwarancji ubezpieczeniowej
W orzecznictwie sądów powszechnych występuje także odmienny pogląd prawny, który zakłada, że takie zabezpieczenie może zostać ustanowione na czas procesu, pomimo abstrakcyjnego charakteru gwarancji ubezpieczeniowej. W stanowiskach tych dominuje stwierdzenie, że abstrakcyjność gwarancji nie może prowadzić do ochrony oczywiście nieuzasadnionych lub też wprost sprzecznych z prawem roszczeń beneficjenta. W celu zabezpieczenia zobowiązanego przed poniesieniem nieodwracalnej szkody na skutek bezpodstawnej wypłaty, możliwe jest czasowe przełamanie istoty tego zabezpieczenia umownego.
W orzeczeniach tych akcentuje się, że zabezpieczenie będzie uzasadnione, gdy istnieje wyjątkowo wysokie prawdopodobieństwo nadużycia prawa przez beneficjenta. Sądy reprezentujące tą linię podkreślają, że konieczne jest znalezienie równowagi i ochrony dla uzasadnionych interesów zobowiązanego z gwarancji. Interesy te obejmują w szczególności te stany faktyczne, w których to beneficjent wykorzystuje ustanowioną gwarancję ubezpieczeniową w celu wywierania nacisku ekonomicznego na druga stronę umowy.
Najczęściej przywoływanym orzeczeniem dopuszczającym możliwość ustanowienia takiego zabezpieczenia jest postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 stycznia 2013 roku (sygn. akt: I ACz 1326/12). W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Apelacyjny nawiązał do konstrukcji weksla i weksla in blanco, uznając, że ogólny abstrakcyjny charakter gwarancji bankowej może w określonych wypadkach zostać przełamany na rzecz uznania czynności prawej za kauzalną, zwłaszcza w sytuacji, gdy czynność ta ma charakter ściśle zabezpieczający wykonanie innej czynności prawnej. W ocenie tegoż Sądu, nie ulega wątpliwości, że w doktrynie i judykaturze dopuszcza się koncepcję nadużycia gwarancji bankowej. Sąd ten uznał także, że samo ewentualne opóźnienie w wypłacie gwarancji nie wydaje się nadmierną uciążliwością dla zobowiązanego, w sytuacji, gdy brak zabezpieczenia prowadzi do nieistnienia roszczenia. Nie jest też zasadny argument spełnienia roszczenia – zabezpieczenie jedynie czasowo wstrzymuje możliwość zaspokojenia się z gwarancji, nie rozstrzyga o niemożności z niej skorzystania.
Dopuszczalność ustanowienia takiego zabezpieczenia została przyjęta także przez Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z dnia 21 czerwca 2024 r. (sygn. akt I AGz 90/24). Sąd ten uznał za przedstawicielami doktryny, że przepis art. 730 k.p.c. nie wyłącza możliwości udzielenia zabezpieczenia w postaci wstrzymania realizacji gwarancji ubezpieczeniowej. W ocenie tegoż Sądu, prawnie dopuszczalnym jest udzielenie przez Sąd zabezpieczenia w formie wstrzymania realizacji gwarancji, nawet w sytuacji, gdy zobowiązanie gwaranta ma charakter zobowiązania abstrakcyjnego.
Należy zatem uznać, że w orzecznictwie istnieje alternatywna linia orzecznicza, która koncentruje się na ochronie interesów zobowiązanych ze stosunku gwarancji ubezpieczeniowej i uniemożliwieniu zaspokojenia oczywiście niezasadnych roszczeń beneficjenta poprzez ustanowienie zabezpieczenia zakazującego czasowo dokonywania jakichkolwiek wypłat z gwarancji.
Podsumowanie
Przedstawiona wyżej analiza potwierdza istnienie niewątpliwie skrajnie odmiennych poglądów sądów powszechnych w odniesieniu do dopuszczalności ustanowienia zabezpieczenia w postaci wstrzymania wypłaty z gwarancji ubezpieczeniowej. Należy wskazać, że udzielenie takiego zabezpieczenia budzi poważne wątpliwości i wydaje się, że więcej argumentów merytorycznych przemawia za odrzuceniem takiej możliwości. Zabezpieczenie to prowadzi do rażącej ingerencji w treść stosunku gwarancyjnego i osłabia celowość ustanowienia takiego zabezpieczenia należytej realizacji umowy oraz jego potencjalną atrakcyjność dla inwestora. Podważa ono także istotę gwarancji ubezpieczeniowej jako zobowiązania abstrakcyjnego i natychmiast wymagalnego. Z drugiej strony, linia orzecznicza dopuszczająca takie zabezpieczenie może stanowić czytelny sygnał dla inwestorów, że nadużywanie gwarancji ubezpieczeniowej, zwłaszcza w sytuacjach wątpliwych, może spotkać się ze zdecydowaną reakcją sądu. Wówczas istnieje ryzyko zablokowania przez sąd wypłaty kwoty z gwarancji i konieczności oczekiwania przez inwestora na rozstrzygnięcie długotrwałego sporu sądowego. Inwestor powinien zatem uwzględnić to ryzyko przy podejmowaniu decyzji co do dalszych działań i skorzystania z takiego zabezpieczenia umownego.
W czym możemy pomóc?