Prawo wypowiedzenia umowy przez odbiorcę końcowego po nowelizacji Prawa energetycznego

Nowelizacja Prawa energetycznego (dalej: PE), która weszła w życie 11.09.2013 r. (tzw. mały trójpak), m.in. zmieniła obowiązujący od 2010 r. przepis art. 4j ust. 3 PE, przyznający odbiorcy końcowemu paliw gazowych lub energii prawo wypowiedzenia umowy bez ponoszenia kosztów i odszkodowań innych niż wynikające z treści umowy wiążącej go z przedsiębiorstwem energetycznym. Warto podkreślić, że powyższa regulacja pozostaje aktualna również w 2025 r. Znowelizowany art. 4j uszczegóławia powyższą zasadę, wprowadzając odrębną regulację dla umów zawieranych na czas nieoznaczony (ust. 3) oraz na czas oznaczony (ust. 3a). O ile w odniesieniu do umów zawieranych na czas oznaczony zachowano zasadę, zgodnie z którą przedsiębiorstwo energetyczne może żądać zapłaty kosztów oraz odszkodowań wynikających z przedterminowego rozwiązania umowy (ust. 3a), to regulacja odnosząca się do umów zawieranych na czas nieoznaczony poprzestaje na lakonicznym potwierdzeniu uprawnienia odbiorcy końcowego do rozwiązania umowy „bez ponoszenia kosztów”. Na pierwszy rzut oka nowe przepisy wydają się spójne oraz zdają się przenosić na grunt PE obowiązujące na gruncie Kodeksu cywilnego (dalej: KC) zasady dotyczące kontraktowania, umożliwiające rozwiązanie bezterminowej umowy cywilnoprawnej za wypowiedzeniem jednej ze stron bez dodatkowych obostrzeń.

Jednak zestawienie nowych regulacji z praktyką kontraktowania stosowaną przez przedsiębiorstwa energetyczne ujawnia istotne wątpliwości co do zakresu ograniczeń swobody kształtowania umów wiążących podmioty obracające paliwami gazowymi i energią. Otwarte pozostaje w szczególności pytanie o dopuszczalność przyznawania przez przedsiębiorstwa energetyczne czasowych opustów cenowych, warunkowanych przyjęciem przez odbiorcę zobowiązania do niewypowiadania umowy w czasie obowiązywania opustu.

Ograniczenia swobody wypowiedzenia umowy bezterminowej na gruncie Kodeksu cywilnego

Prawo wypowiedzenia umowy bezterminowej na podstawie Kodeksu cywilnego i możliwość czasowego wyłączenia tego prawa

Prawo wypowiedzenia umowy należy do sfery stosunków cywilnoprawnych. Na gruncie KC kwestię wypowiadania umów zawieranych na czas nieoznaczony reguluje art. 365¹. Zgodnie z tym przepisem zobowiązanie bezterminowe o charakterze ciągłym wygasa po wypowiedzeniu przez dłużnika lub wierzyciela z zachowaniem terminów umownych, ustawowych lub zwyczajowych, a w razie braku takich terminów – niezwłocznie po wypowiedzeniu.

Artykuł 365¹ KC ma charakter bezwzględnie wiążący w odniesieniu do każdego zobowiązania bezterminowego o charakterze ciągłym, w zakresie, w jakim przewiduje możliwość zakończenia każdego takiego zobowiązania w drodze wypowiedzenia¹. W konsekwencji należy przyjąć, że każdy bezterminowy stosunek zobowiązaniowy o charakterze ciągłym może zostać rozwiązany przez wypowiedzenie, a odmienne w tym względzie umowne zastrzeżenie stron dotknięte będzie sankcją nieważności (art. 58 § 1 KC). Jednak zastrzeżenie takie z reguły nie będzie skutkowało nieważnością czynności prawnej (umowy), lecz jedynie tego zastrzeżenia (chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana). Sprzeczne z przepisami KC będzie więc postanowienie umowy zawartej na czas nieoznaczony wyłączające w pełni (tj. niezależnie od okoliczności) prawo jej wypowiedzenia. Jeżeli mimo to strony zawarłyby w umowie bezterminowej postanowienie zakazujące dokonywania jej wypowiedzenia, to zastrzeżenie takie należałoby uznać za nieważne, a tym samym prawnie nie byłoby ono skuteczne.

W związku z powyższym przepis art. 365¹ KC uznać należy za przepis ograniczający w pewnym zakresie autonomię woli stron i zasadę swobody umów przewidzianą w art. 353¹ KC. Zasada ta (zwana również zasadą swobody kontraktowania) opiera się na założeniu, że wszystko, co nie jest zakazane, jest prawnie dozwolone. Swoboda umów stanowi w istocie swobodę kształtowania treści stosunku zobowiązaniowego przez umowę i opiera się na etycznych założeniach państwa demokratycznego oraz swobody działalności gospodarczej stanowiącej przesłankę gospodarki rynkowej. Powołany art. 365¹ KC stanowiąc, iż każde zobowiązanie ciągłe (bezterminowe) może zostać rozwiązane przez wypowiedzenie, ogranicza w tym zakresie swobodę stron umowy, które chciałyby tą kwestię uregulować odmiennie i prawo to wyłączyć. W literaturze przedmiotu uznaje się bowiem, że uzasadnieniem wypowiedzenia bezterminowego zobowiązania ciągłego jest potrzeba ochrony wolności jednostki oraz że stosunek zobowiązaniowy nie może prowadzić do nadmiernego jej ograniczenia.²

Ustawodawca w KC przyznał stronom uprawnienie do doprecyzowania warunków wypowiedzenia zobowiązania ciągłego o charakterze bezterminowym według ich woli. Dopuszczalne jest zatem określenie przez strony w umowie zawartej na czas nieoznaczony nie tylko terminu wypowiedzenia, lecz także terminu wypowiedzenia ze skutkiem odroczonym, jak również wskazania dodatkowych warunków wypowiedzenia, włączając w to najwcześniejszy termin złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu (…) lub termin początkowy, od którego zobowiązanie ulegnie rozwiązaniu. Nie wyklucza się także dopuszczalności przyjęcia w umowie wypowiedzenia pod warunkiem zawieszającym lub z zastrzeżeniem terminu początkowego, o ile zaistnienie przyszłych zdarzeń określających warunek i termin jest łatwe do ustalenia przez strony umowy. Przyjmuje się zatem możliwość ograniczenia w pewien sposób – przy pomocy zastrzeżonego w umowie warunku lub terminu – dopuszczalności wypowiedzenia umowy bezterminowej o charakterze ciągłym.³

Zasadność wyżej wskazanego poglądu potwierdził Sąd Najwyższy⁴, wskazując, że „w wielu wypadkach w interesie obu stron zawierających umowę bezterminową o charakterze ciągłym jest utrzymanie stabilności tego stosunku umownego przez dłuższy czas, w szczególności wówczas, gdy strony lub jedna z nich poniosły określone nakłady finansowe, których amortyzacja następuje w długich okresach czasu lub gdy ze względu na inne szczególne okoliczności niekorzystna byłaby dla nich możliwość rozwiązania umowy w określonym czasie. Nie można w takiej sytuacji wykluczyć dopuszczalności umownego, okresowego ograniczenia możliwości wypowiedzenia umowy. Przepis art. 365¹ KC ma bowiem na celu jedynie niedopuszczenie do tego, by umowa bezterminowa o charakterze ciągłym była nierozwiązywalna i trwała „wiecznie”, gdyż w sposób oczywisty narusza to prawa jej stron. Trudno natomiast dopatrzeć się w nim celu w postaci uniemożliwienia stronom okresowego ustabilizowania ich stosunku zobowiązaniowego przez zakaz wypowiedzenia umowy przez pewien, ściśle określony czas”.