Sygnalista w polskiej ustawie o ochronie sygnalistów

I. WPROWADZENIE

Doczekaliśmy się instytucjonalnej ochrony sygnalistów w polskim porządku prawnym. Antycypowana  i  mocno spóźniona względem wymagań prawa unijnego[1] ustawa o ochronie sygnalistów (dalej „OchrSygnalU” lub „Ustawa”) została uchwalona i opublikowana w czerwcu br. i w przeważającej części wejdzie w życie w dniu 25 września 2024 r.

Polska regulacja implementuje do krajowego porządku prawnego dyrektywę 2019/1937 w sprawie ochrony osób naruszających prawa Unii (dalej „Dyrektywa”), która jako pierwszy akt unijny kompleksowo określa wspólne, minimalne standardy zapewniające ochronę osób zgłaszających naruszenia. U podstaw europejskiego prawodawcy legło przeświadczenie, że osoby pracujące w sektorze publicznym oraz prywatnym, w ramach wykonywanych obowiązków lub relacji z tymi podmiotami często jako pierwsze mają wiedzę na temat zagrożeń lub działań niepożądanych dla ww. sektorów. Państwom członkowskim zależało bowiem na skonstruowaniu systemu gwarancji normatywnych, instytucjonalnych oraz judykacyjnych chroniących interesy jednostki. Na grunt prawa krajowego założenie to przenosi polska ustawa o ochronie sygnalistów, która przyznając ochronę sygnalistom, będącym kluczowym źródłem informacji o naruszeniach, ma w efekcie minimalizować ryzyko szkód dla interesu publicznego oraz odpowiedzialności podmiotu prawnego, a tym samym minimalizować ryzyko powstania strat  finansowych lub wizerunkowych podmiotu zobowiązanego do stosowania ustawy.   

Ustawodawca nie przewidział zbyt długiego czasu na implementację obowiązków przewidzianych w Ustawie. Podmioty zobowiązane do stosowania ustawy o ochronie sygnalistów są zobowiązane do wdrożenia określonych regulacji wewnętrznych w czasie 3 miesięcy od dnia publikacji ustawy, tj. w terminie do dnia 25 września 2024 r. oraz do dnia 25 grudnia 2024 r. (w zakresie rozdziału 4 Ustawy).

Inicjując tematykę ochrony sygnalistów (whistleblowingu) na łamach bloga Kancelarii GJW, w pierwszej kolejności kierujemy naszą uwagę na podmioty objęte ochroną Ustawy, wyjaśniając ich status oraz zakres ochrony i odpowiedzialności w świetle nowych przepisów. W publikacji będziemy także nawiązywali do przepisów Dyrektywy mających na względzie ochronę interesów przedsiębiorców (lub szerzej: podmiotów prawnych zobowiązanych do stosowania przepisów), którzy dzięki nowym regulacjom będą mogli zidentyfikować ryzyka dla własnej działalności, a także przygotować się do prawidłowego wdrożenia obowiązków ustawowych. 

II. DEFINICJA SYGNALISTY

Przepis art. 4 OchrSygnalU wprowadza szeroki katalog sygnalistów.

W myśl powołanego przepisu „polski whistleblower” jest osobą fizyczną, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Przy tym relacja prawna sygnalisty z podmiotem dla którego świadczy pracę lub usługi została zakreślona bardzo szeroko. Sygnalistą może być: pracownik, pracownik tymczasowy, osoba świadcząca pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej, przedsiębiorca, prokurent, akcjonariusz lub wspólnik, członek organu osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, osoba świadcząca pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy, stażysta, wolontariusz, praktykant, funkcjonariusz w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2023 r. poz. 1280, 1429 i 1834), oraz żołnierz w rozumieniu art. 2 pkt 39 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz.U. z 2024 r. poz. 248 i 834) (art. 4 ust. 1).

Ponadto, zgodnie z treścią przepisu art. 2 pkt 5 OchrSygnalU, przez kontekst związany z pracą należy rozumieć przeszłe, obecne lub przyszłe działania związane z wykonywaniem pracy na podstawie stosunku pracy lub innego stosunku prawnego stanowiącego podstawę świadczenia pracy, lub usług, lub pełnienia funkcji w podmiocie prawnym, lub na rzecz tego podmiotu, lub pełnienia służby w podmiocie prawnym, w ramach których uzyskano informację o naruszeniu prawa oraz istnieje możliwość doświadczenia działań odwetowych.

Warto zatem zauważyć, że sygnalistą może być nie tylko osoba z podstawowego katalogu podmiotowego ale także kandydat do pracy czy były pracownik. W przypadku osób takich jak stażyści, wolontariusze czy praktykanci, jak wynika z motywu 40 dyrektywy 2019/1937 przewidziano ochronę także wobec tych osób mimo, iż „nie są w sensie ekonomicznym zależni od swojej działalności zawodowej, to jednak mogą doświadczyć działań odwetowych za zgłaszanie naruszeń. Działania odwetowe wobec wolontariuszy i stażystów, bez względu na to czy otrzymują oni wynagrodzenie, mogą polegać na zaprzestaniu korzystania z ich usług lub wystawieniu im negatywnej opinii o pracy lub nadszarpnięciu ich reputacji bądź zniweczeniu perspektyw kariery zawodowej w inny sposób”.

Wobec tak przyjętych norm ustawowych w ww. zakresie, pracodawcy obowiązani do stosowania Ustawy powinni mieć na uwadze, że już na etapie kontaktów przed nawiązaniem stosunku pracy, tj. zainteresowania danym stanowiskiem pracy, potencjalny pracownik można zostać objęty ustawową zakresem definicji whistleblowera, a w związku z tym powinni zadbać o to, aby podczas rekrutacji przedstawić kandydatom do zapoznania się (oraz podpisania) stosowne regulacje związane z ochroną sygnalistów.

Niezależnie od powyższego, poza bezpośrednim kręgiem sygnalistów, Ustawa gwarantuje ochronę także osobom powiązanym jak i pomagającym w dokonaniu zgłoszenia. Na podstawie art. 2 pkt 8 i 9 OchrSygnalU, przez osobę pomagającą w dokonaniu zgłoszenia należy rozumieć osobę fizyczną, która pomaga sygnaliście w zgłoszeniu lub ujawnieniu publicznym w kontekście związanym z pracą i której pomoc nie powinna zostać ujawniona. Osoba powiązana natomiast, to osoba fizyczna, która może doświadczyć działań odwetowych, w tym współpracownik lub osoba najbliższa sygnalisty w rozumieniu art. 115 § 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2024 r. poz. 17) – czyli np. małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Dodatkowo, ochrona będzie przysługiwać związkowi zawodowemu jako jednostce organizacyjnej udzielającej pomocy sygnaliście jak i poszczególnym członkom związku.

Co bardzo istotne, Ustawa nie limituje liczby osób pomagających sygnaliście – może być ich kilka lub nawet kilkadziesiąt. Rozszerzenie katalogu ochronnego natomiast jest uzasadnione faktem, że działania odwetowe mogą dotknąć nie tylko sygnalisty ale także osoby z dalszego kręgu, wobec których będą mogły być zastosowane środki zapobiegawcze, tożsame w przypadku ochrony sygnalisty. Bezpośrednio wynika to z motywu 41 Dyrektywy, w którym czytamy, że „należy zapewnić ochronę przed działaniami odwetowymi podejmowanymi nie tylko bezpośrednio wobec osób dokonujących zgłoszenia, ale także przed działaniami odwetowymi, które mogą być podejmowane pośrednio, w tym wobec osób pomagających w dokonaniu zgłoszenia, współpracowników lub krewnych osoby dokonującej zgłoszenia, którzy są również związani zawodowo z pracodawcą, klientem lub usługobiorcą osoby dokonującej zgłoszenia. Bez uszczerbku dla ochrony, jaka przysługuje na mocy innych przepisów unijnych i krajowych przedstawicielom związków zawodowych lub przedstawicielom pracowników z tytułu działania przez nich w charakterze przedstawiciela, powinna im także przysługiwać ochrona przewidziana w niniejszej dyrektywie, zarówno w przypadku gdy dokonują zgłoszenia jako pracownicy, jak i w przypadku gdy udzielają porad i wsparcia osobie dokonującej zgłoszenia (…)”.

Autor

Paulina Meller-Kmiecik

Radca Prawny, Partner

Wspólnik w Kancelarii Radców Prawnych GJW. Specjalizuje się w obsłudze procesów inwestycyjnych, prawie telekomunikacyjnym, prawie IT oraz prawie pracy. Jej praktyka zawodowa obejmuje również procesy transakcyjne oraz reorganizacyjne realizowane w ramach grupy kapitałowej. Jest…

Profil autora Kontakt z autorem