Nowelizacja art. 9D Prawa energetycznego – nowe zasady unbundlingu

Z dniem 11 września 2013 r. weszła w życie ustawa z dnia 26 lipca 2013 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r. poz.984)¹, określana mianem „małego trójpaku energetycznego”, będąca wynikiem dostosowywania przepisów polskiego prawa energetycznego do wymogów Unii Europejskiej, w szczególności do regulacji zawartych w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych oraz uzupełnieniem implementacji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE, dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej, a także dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE, poświęconej wspólnym zasadom rynku wewnętrznego gazu ziemnego.

Prace nad dostosowywaniem Prawa energetycznego (PE) do przepisów prawa europejskiego zostały przyspieszone z powodu wszczęcia przez Komisję Europejską postępowań przeciwko Polsce w sprawie braku notyfikacji transpozycji lub nieprawidłowej transpozycji krajowych środków wykonawczych Dyrektywy 2009/72/WE oraz Dyrektywy 2009/73/WE, których wynikiem mogło być nałożenie na Polskę sankcji finansowych.

Mały trójpak energetyczny wprowadził zmiany m.in. przepisu art. 9d dotyczącego rozdziału działalności sieciowej (przesyłu i dystrybucji) od działalności w zakresie wytwarzania i obrotu paliwami gazowymi i energią elektryczną. Według projektodawców małego trójpaku ustalone przepisami nowelizowanej ustawy PE i obowiązujące operatorów systemów przesyłowych kryteria niezależności zapewniają realizację „skutecznego oddzielenia działalności w zakresie dostaw i produkcji od działalności sieciowej” zgodnie z przepisami dyrektywy 2009/72/WE i 2009/73/WE. Tym niemniej wskazali na potrzebę dalszego dostosowania obowiązujących przepisów do brzmienia obu dyrektyw, które bardzo precyzyjnie określają zasady w zakresie powiązań personalnych kierownictwa operatorów systemów przesyłowych i przedsiębiorstw wykonujących działalność gospodarczą w zakresie wytwarzania i obrotu paliwami gazowymi lub energią elektryczną².

Dostosowywanie przepisów prawa energetycznego do wymogów UE ma na celu zapewnienie niedyskryminacyjnego dostępu do sieci przesyłowych i dystrybucyjnych jako elementu koniecznego rozwoju konkurencji w sektorze energii elektrycznej i gazu. Jest to szczególnie istotne w odniesieniu do przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo zajmujących się zarówno wytwarzaniem, jak i działalnością sieciową a także obrotem energią. Przedsiębiorstwa zintegrowane pionowo będące właścicielami sieci przesyłowych i dystrybucyjnych posiadają bowiem realną możliwość faworyzowania podmiotów funkcjonujących w ich strukturach i dyskryminowania ich konkurentów poprzez wykorzystanie dominującej pozycji na rynku³.

Poniżej omówione zostaną zasady ustalone w znowelizowanym art. 9d PE w odniesieniu do operatorów sieciowych funkcjonujących w ramach przedsiębiorstw zintegrowanych  pionowo oparte na tych właśnie założeniach.

I. Ratio legis nowelizacji art. 9d PE

Intencją przyjęcia dyrektyw 2009/72/WE i 2009/73/WE, które stały się następie podstawą do dokonywania zmian w polskim prawie energetycznym, było doprowadzenie do skutecznego prawnego i funkcjonalnego wydzielenia w państwach członkowskich operatorów systemu przesyłowego oraz systemu dystrybucyjnego. Dyrektywy wprowadziły nowy system rozdziału uwzględniający trzy modele rozdziału:

(1) rozdział własności, w którym funkcje operatora pełni właściciel infrastruktury,

(2) ustanowienie niezależnego operatora systemu – tzw. model ISO (Independent System Operator),

albo (3) ustanowienie niezależnego operatora przesyłu – tzw. model ITO (Independent Transmission Operator).

Każdy z wymienionych modeli ma na celu zapobieżenie powstawaniu konfliktu interesów pomiędzy wytwórcami, dostawcami oraz operatorami systemu przesyłowego. Państwa członkowskie dokonują wyboru jednego z wyżej wymienionych modeli, przy czym wybór modelu ISO lub ITO jest możliwy jedynie w przypadku, gdy w chwili wejścia w życie obu dyrektyw, tj. 3 września 2009 r., system przesyłowy należał do przedsiębiorstwa energetycznego zintegrowanego pionowo. Tym samym prawodawca europejski nie zdecydował się na konsekwentne i powszechne objęcie operatorów systemów przesyłowych obowiązkiem wydzielenia własnościowego ze struktur przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo⁴. Polski ustawodawca zdecydował się na pozostawienie Prezesowi URE możliwości wyznaczenia operatora funkcjonującego w formie pełnego wydzielenia własnościowego lub niezależnego operatora systemu, a mały trójpak energetyczny nie wprowadził w tym zakresie nowych rozwiązań.

W wielu krajach UE, w tym w Polsce, sieci przesyłowe i dystrybucyjne pozostają własnością przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo, które wykonują jednocześnie co najmniej jedną z funkcji z zakresu wytwarzania lub dostawy energii elektrycznej bądź gazu. Taka sytuacja stwarza ryzyko blokowania przez przedsiębiorstwo zintegrowane pionowo działań potencjalnej konkurencji. Aby przeciwdziałać praktykom ograniczającym konkurencję konieczne stało się oddzielenie prowadzonej przez te przedsiębiorstwa działalności sieciowej od działalności wytwarzania i obrotu oraz zapewnienie niedyskryminacyjnego dostępu do sieci elektroenergetycznych i gazowych. Realizację powyższego celu ma zapewnić wprowadzenie zasad tzw. unbundlingu tj. rozdziału działalności przesyłowej oraz dystrybucyjnej od działalności wytwórczej i działalności obrotowej i tzw. third party access (TPA) czyli  udostępnienia przez właściciela bądź operatora infrastruktury sieciowej podmiotom trzecim.

II. Zasady unbundlingu w polskim prawie energetycznym

PE reguluje wszystkie trzy typy unbundlingu wymagane przez prawo europejskie: rozdział prawny, funkcjonalny i księgowy.

Rozdział prawny zakłada utworzenie oddzielnego podmiotu prawnego, który pełnić będzie rolę operatora systemu przesyłowego lub dystrybucyjnego. Zgodnie z zasadą prawnego rozdziału systemy przesyłowe i dystrybucyjne powinny być eksploatowane przez prawnie wydzielone spółki.

Rozdział funkcjonalny ma na celu uniezależnienie operatora systemowego funkcjonującego w ramach przedsiębiorstwa zintegrowanego pionowo od innych działalności tego przedsiębiorstwa pod względem organizacyjnym i podejmowania decyzji.

Rozdział księgowy nakłada na operatora systemowego obowiązek prowadzenia odrębnej księgowości. Rozdział rachunkowości stanowi minimalny wymóg niezależności operatora systemowego i nie zostały przewidziane w tym zakresie żadne wyjątki.

Dotychczas zasady w zakresie unbundlingu uregulowane były w PE jednolicie dla operatora systemu przesyłowego (OSP), operatora systemu dystrybucyjnego (OSD) i operatora systemów połączonych. Zasady te nie dotyczyły operatora systemu magazynowania (OSM).

Autor

Anna Gudańska

Radca Prawny

Radca prawny w Kancelarii Prawnej GJW. Specjalizuje się w prawie własności intelektualnej, prawie ochrony danych osobowych oraz opracowywaniu dokumentacji transakcyjnych.

Profil autora Kontakt z autorem