Służebność gruntowa odpowiadająca treścią służebności przesyłu i jej nabycie w drodze zasiedzenia niezgodne z Konstytucją RP

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2025 r., w sprawie o sygn. akt P 10/16, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 292 k.c. w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305¹-305⁴ k.c., w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji RP.

Orzeczenie to dotyka ważnej sfery prawa rzeczowego i wiąże się z istotnymi konsekwencjami zarówno dla przedsiębiorców przesyłowych, jak i właścicieli nieruchomości, na których znajdują się urządzenia przesyłowe.

Artykuł ma na celu przybliżenie problematyki zasiedzenia służebności polegającej na korzystaniu z nieruchomości obciążonej w związku z posadowieniem na niej urządzeń przesyłowych, tj. służących do doprowadzania lub odprowadzania m.in. płynów, pary, gazu, czy energii elektrycznej, przed wprowadzeniem do Kodeksu cywilnego przepisów regulujących służebność przesyłu oraz wskazanie skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Służebność gruntowa i służebność przesyłu w Kodeksie cywilnym

W pierwotnym brzmieniu przepisy Kodeksu cywilnego wyodrębniały dwa rodzaje służebności, tj. gruntowe i osobiste. Zasadnicza różnica pomiędzy nimi sprowadza się do tego, że służebność osobista obciąża nieruchomość na rzecz oznaczonej osoby fizycznej, natomiast służebność gruntowa – na  rzecz właściciela innej nieruchomości, tj. nieruchomości władnącej.

Zgodnie z art. 285 § 1 k.c. służebność gruntowa polega bądź na tym, że właściciel nieruchomości władnącej może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, bądź na tym, że właściciel nieruchomości obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania w stosunku do niej określonych działań, bądź też na tym, że właścicielowi nieruchomości obciążonej nie wolno wykonywać określonych uprawnień, które mu względem nieruchomości władnącej przysługują na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu własności. Trzeba przy tym podkreślić, że służebność gruntowa może mieć jedynie na celu zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części (art. 285 § 2 k.c.).

Do ustanowienia służebności, jako ograniczonego prawa rzeczowego, na mocy odesłania z art. 245 § 1 k.c. stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu własności (art. 155-170 k.c.). Podstawowym sposobem ustanowienia służebności jest więc zawarcie umowy. Odesłanie z art. 245 § 1 k.c. nie obejmuje natomiast przepisów regulujących inne sposoby nabycia i utraty własności, w tym zasiedzenie. Jednakże ustawodawca w przepisie szczególnym art. 292 k.c. przewidział możliwość nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie, jednak tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie (art. 172-176 k.c.) stosuje się wówczas odpowiednio.

Ustawodawca pierwotnie nie uregulował natomiast w Kodeksie cywilnym służebności przesyłu. Nie oznacza to jednak, że instytucja ta była obca polskiemu prawu cywilnemu. Przed wejściem w życie Kodeksu cywilnego, tj. przed 1 stycznia 1965 r., stosunki prawnorzeczowe regulował dekret Rady Ministrów z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. z 1946 r. Nr 57, poz. 319 z późn. zm.). Wśród ograniczonych praw rzeczowych wyróżniał on w szczególności służebności gruntowe oraz osobiste. Natomiast z art. 175 Prawa rzeczowego wynika, że służebność mogła być ustanowiona także na rzecz każdoczesnego właściciela oznaczonego przedsiębiorstwa. Do takiej służebności odpowiednie zastosowanie znajdowały przepisy o służebnościach gruntowych. W obowiązującym wówczas stanie prawnym istniały więc podstawy do wyodrębnienia również szczególnej służebności gruntowej, której celem było zwiększenie funkcjonalności oznaczonego przedsiębiorcy, bez powiązania z konkretną nieruchomością władnącą, co odpowiada konstrukcji służebności przesyłu. Obok możliwości ustanowienia takiej służebności na zasadach ogólnych, tj. w drodze umowy (art. 113 Prawa rzeczowego), przewidziano również możliwość nabycia jej w drodze zasiedzenia (art. 184 Prawa rzeczowego).

Służebność przesyłu, jako odrębny rodzaj służebności, została wprowadzona do Kodeksu cywilnego nowelizacją, która weszła w życie w dniu 3 sierpnia 2008 r. Dodano wówczas art. 305¹-305⁴ k.c. określające w szczególności treść tego prawa, sposób ustanowienia służebności, okoliczności wygaśnięcia służebności i obowiązki przedsiębiorcy przesyłowego z tym związane oraz wpływ zbycia przedsiębiorstwa lub urządzeń przesyłowych na służebność przesyłu. Przepisy zawierają również odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o służebnościach gruntowych.

Ustanowienie służebności przesyłu polega na obciążeniu nieruchomości na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią już istniejące urządzenia przesyłowe (np. linie elektroenergetyczne, gazociągi, wodociągi, sieci ciepłownicze, rurociągi technologiczne wraz z infrastrukturą towarzyszącą). Przedsiębiorca przesyłowy uprawniony z tytułu służebności uzyskuje prawo do korzystania w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń, co może obejmować np. wejście na nieruchomość, eksploatowanie urządzeń, prowadzenie prac w celu dokonywania napraw, czy modernizacji.

Uprawnionym z tytułu służebności przesyłu jest podmiot dysponujący prawem do korzystania z przedsiębiorstwa obejmującego urządzenia przesyłowe. Służebność przesyłu nie ma osobistego charakteru, ani nie jest powiązana z inną nieruchomością (nieruchomością władnącą). Służebność przesyłu jest natomiast składnikiem przedsiębiorstwa, a w razie zbycia przedsiębiorstwa lub urządzeń przesyłowych – przechodzi na ich nabywcę.

Konstrukcja służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu w orzecznictwie Sądu Najwyższego

Potrzeba uregulowania stanów faktycznych istniejących przed datą wejścia w życie art. 305¹-305⁴ k.c. doprowadziła do wykształcenia w orzecznictwie instytucji służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

Sąd Najwyższy dopuścił możliwość umownego ustanowienia służebności gruntowej, która treścią odpowiada służebności przesyłu, na rzecz właściciela nieruchomości władnącej stanowiącej część przedsiębiorstwa, nie zaś na rzecz samego przedsiębiorstwa przesyłowego (zob. uchwała SN z dnia 17 stycznia 2003 r., sygn. akt III CZP 79/02, Legalis nr 55848).

Natomiast w konsekwencji powyższego stanowiska dopuszczono również możliwość nabycia takiej służebności w drodze zasiedzenia na podstawie art. 292 k.c. (zob. postanowienie SN z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt III CSK 73/08, Legalis nr 127023). Jednocześnie za podmiot, na rzecz którego służebność mogła być nabyta w drodze zasiedzenia przed dniem 1 lutego 1989 r. uznawano nie przedsiębiorcę przesyłowego (przedsiębiorstwo państwowe), ale Skarb Państwa (zob. uchwała SN z dnia 22 października 2009 r., sygn. akt III CZP 70/09, Legalis nr 173473).

Następnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że jeszcze przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu (art. 305¹-305⁴ k.c.) dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa (zob. np. uchwała SN z dnia 7 października 2008 r., sygn. akt III CZP 89/08, Legalis nr 108114). Nabycie takiej służebności następowało więc bezpośrednio na rzecz Skarbu Państwa (do dnia 1 lutego 1989 r.) albo przedsiębiorcy przesyłowego (od dnia 1 lutego 1989 r.), a nie na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości władnącej, i bez potrzeby identyfikowania nieruchomości władnącej.

Omawiana problematyka była przedmiotem licznych orzeczeń sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego. Przed sądami toczyło się wiele postępowań o ustanowienie służebności przesyłu, stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej lub przesyłu, czy o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, w których sądy badały kwestię zasiedzenia służebności uprawniających do korzystania z nieruchomości w związku z istnieniem na nich lub w ich sąsiedztwie infrastruktury przesyłowej.

Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 2 grudnia 2025 r. (sygn. akt P 10/16)

Zgodność powyższej konstrukcji z Konstytucją RP została jednak zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny w ramach kontroli zainicjowanej pytaniami prawnymi dwóch sądów rejonowych.

Trybunał Konstytucyjny uznał za dopuszczalne merytoryczne rozpoznanie pytań prawnych i przyjął za przedmiot kontroli art. 292 k.c. w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. w rozumieniu ugruntowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. w sprawach o sygn. akt III CZP 79/02 i III CZP 89/08). Zdaniem Trybunału Sąd Najwyższy utrwalił w omawianym zakresie jednolitą praktykę stosowania prawa, która nadała kwestionowanym przepisom jednoznaczną treść tak, jakby uczynił to sam ustawodawca.

W ocenie Trybunału przywołana linia orzecznicza Sądu Najwyższego ma charakter prawotwórczy. Trybunał stwierdził, że Sąd Najwyższy wyprowadził z art. 292 k.c. w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. normę przewidującą ustanowienie oraz możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, która w odróżnieniu od klasycznej służebności gruntowej nie jest związana z własnością nieruchomości władnącej.

Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że nadanie służebności gruntowej takiej treści, która wykracza poza ramy ściśle określonych przez ustawodawcę przesłanek koniecznych dla istnienia tego rodzaju ograniczonego prawa rzeczowego narusza fundamentalną zasadę zamkniętego katalogu (numerus clausus) ograniczonych praw rzeczowych. Zasada ta oznacza, że uczestnicy obrotu mogą posługiwać się jedynie konstrukcjami praw rzeczowych ustanowionymi przez prawodawcę. Trybunał wskazał, że niedopuszczalne jest kreowanie nowych czy zmienianie istoty i charakteru istniejących już praw rzeczowych, w tym służebności gruntowej – jako prawa związanego z własnością nieruchomości władnącej – na prawo samodzielne.

Trybunał zauważył, że ograniczone prawa rzeczowe, ze względu na swą treść i skutki, stanowią daleko idącą ingerencję w prawo własności. Ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego powinno być więc przewidziane wprost w ustawie i nie można tego dokonać w drodze analogii. Ustawa powinna wskazywać wprost konkretne prawo rzeczowe oraz określać jego podstawowe elementy.

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego ustanowienie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu nie znajduje ustawowego oparcia. Sąd Najwyższy rozszerzył przewidziany przez ustawodawcę zakres możliwego zasiedzenia służebności, umożliwiając nabycie w drodze zasiedzenia prawa wykazującego istotne jurydyczne różnice względem służebności gruntowych, wskazanych w Kodeksie cywilnym. Wprowadzone, wykreowaną przez Sąd Najwyższy normą prawną, ograniczenie konstytucyjnie chronionego prawa własności nie spełnia zatem rygorystycznie pojmowanego wymogu legalności. Zdaniem Trybunału ingerencja w prawo własności nastąpiła mimo braku wyraźnego i jednoznacznego przyzwolenia ustawodawcy.

Trybunał zwrócił również uwagę na zachwianie pewności prawa. W realiach spraw leżących u podstaw wniesionych pytań prawnych właściciele nieruchomości nie mogli mieć świadomości, że biegnie czas zasiedzenia na korzyść przedsiębiorców przesyłowych, ponieważ ówczesne przepisy Kodeksu cywilnego nie regulowały instytucji służebności przesyłu. W ten sposób doszło do rażącego naruszenia prawa własności i związanych z tym interesów ekonomicznych właścicieli nieruchomości, na których posadowione zostały urządzenia przesyłowe.

Konsekwencje wyroku Trybunału Konstytucyjnego

Zakwestionowanie zgodności z Konstytucją RP instytucji służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu oznacza, że ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego uprawniającego przedsiębiorcę przesyłowego do korzystania z cudzej nieruchomości na potrzeby urządzeń przesyłowych, bez powiązania z nieruchomością władnącą, stało się możliwe dopiero po wejściu w życie art. 305¹-305⁴ k.c. w dniu 3 sierpnia 2008 r.

Ponadto, skoro służebność taka nie istniała w porządku prawnym przed powyższą datą, to nie istniała możliwość rozpoczęcia posiadania służebności prowadzącego do jej nabycia w drodze zasiedzenia. Bieg terminu zasiedzenia mógł więc rozpocząć się najwcześniej w dniu 3 sierpnia 2008 r. wraz z wprowadzeniem do Kodeksu cywilnego instytucji służebności przesyłu. Oznacza to, że najkrótszy okres zasiedzenia wynoszący 20 lat – przy uwzględnieniu dobrej wiary przedsiębiorcy przesyłowego – upłynie dopiero w 2028 r. Przedsiębiorcy przesyłowi nie będą mogli więc powoływać się na dysponowanie tytułem prawnym do nieruchomości w postaci służebności nabytej w drodze zasiedzenia. Dotyczy to zarówno postępowań z wniosku przedsiębiorców przesyłowych o stwierdzenie zasiedzenia służebności, jak i postępowań z wniosku właścicieli nieruchomości o ustanowienie służebności, bądź powództwa właścicieli nieruchomości o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, gdzie podnoszone były zarzuty zasiedzenia służebności.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ponownie otwiera więc właścicielom nieruchomości drogę do dochodzenia roszczeń w tych stanach faktycznych, w których według dotychczasowego stanu prawnego wynikającego z utrwalonej linii orzeczniczej istniało ryzyko uwzględnienia zarzutu zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Przedsiębiorca przesyłowy nie będzie mógł skutecznie bronić się zarzutem zasiedzenia nawet w razie upływu od posadowienia urządzeń ponad 30 lat, a więc okresu zasiedzenia w złej wierze.

Właściciele nieruchomości, na których znajdują się urządzenia przesyłowe, mogą zawrzeć z przedsiębiorcą przesyłowym umowę o ustanowienie służebności przesyłu albo – jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy – w postępowaniu nieprocesowym domagać się ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem. Właściciele mogą również w procesie żądać zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości za okres nieobjęty przedawnieniem roszczeń. Istnieje też możliwość wystąpienia z żądaniem przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń własności (roszczenie negatoryjne), które może obejmować usunięcie urządzeń przesyłowych z nieruchomości.

Stosownie do art. 401¹ k.p.c. orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności art. 292 k.c. w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. z Konstytucją RP stanowi również podstawę wznowienia zakończonych postępowań, w których na podstawie wskazanych przepisów stwierdzono, że doszło do zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Zgodnie z art. 407 § 2 k.p.c. skargę o wznowienie – co do zasady – wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Należy jednak zauważyć, że w myśl art. 408 k.p.c. po upływie lat dziesięciu od dnia uprawomocnienia się wyroku nie można żądać wznowienia postępowania.

Autor artykułu

Mikołaj Labijak

Radca prawny

Kontakt

Telefon +48 61 663 03 61

E-mail kancelaria@gjw.pl