Publicznoprawne ramy działalności w energetyce

Sposób funkcjonowania przedsiębiorstwa energetycznego w jego otoczeniu rynkowym oraz wpływ wywierany przez to przedsiębiorstwo na rynek pozostają w kręgu zainteresowania zarówno przepisów prawa energetycznego, jak i przepisów służących ochronie konkurencji. W szczególności dotyczy to przedsiębiorstw sieciowych dysponujących faktycznym monopolem w zakresie świadczonych usług. Na tym tle nieuchronnie rodzi się pytanie, czy do tego samego zachowania przedsiębiorcy sieciowego zastosowanie mogą znaleźć jedne i drugie przepisy. W szczególności dotyczyć to może tak istotnych dla przedsiębiorstwa sieciowego kwestii, jak sankcje z tytułu ewentualnych antykonkurencyjnych działań oraz właściwość organów uprawnionych do nakładania tych sankcji.

Jak wynika z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1059 z późn. zm.) (PE), przedmiotem zawartej w tej ustawie regulacji jest w szczególności działalność przedsiębiorstw energetycznych, a jej celem – m.in. tworzenie warunków do rozwoju konkurencji i przeciwdziałania negatywnym skutkom naturalnych monopoli:

Art.1

1. Ustawa określa zasady kształtowania polityki energetycznej państwa, zasady i warunki zaopatrzenia i użytkowania paliw i energii, w tym ciepła, oraz działalności przedsiębiorstw energetycznych, a także określa organy właściwe w sprawach gospodarki paliwami i energią.

2. Celem ustawy jest tworzenie warunków do zrównoważonego rozwoju kraju, zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego, oszczędnego i racjonalnego użytkowania paliw i energii, rozwoju konkurencji, przeciwdziałania negatywnym skutkom naturalnych monopoli, uwzględniania wymogów ochrony środowiska, zobowiązań wynikających z umów międzynarodowych oraz równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców paliw i energii.

Przepisy ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) (UOKIK) mają szerszy zakres zastosowania, obejmują bowiem co do zasady działalność prowadzoną przez wszystkich przedsiębiorców na wszystkich rynkach. Regulują natomiast przede wszystkim zasady i tryb przeciwdziałania praktykom ograniczającym konkurencję oraz praktykom naruszającym zbiorowe interesy konsumentów:

Art.1

1. Ustawa określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów.

2. Ustawa reguluje zasady i tryb przeciwdziałania praktykom ograniczającym konkurencję oraz praktykom naruszającym zbiorowe interesy konsumentów, a także antykonkurencyjnym koncentracjom przedsiębiorców i ich związków, jeżeli te praktyki lub koncentracje wywołują lub mogą wywoływać skutki na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Jak wynika z przedstawionego wyżej porównania, obie regulacje mają z założenia charakter prokonkurencyjny i, przynajmniej w tym zakresie, realizują podobne cele.

Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że regulacja sektorowa jest co do zasady instrumentem, za pomocą którego państwo tworzy warunki umożliwiające rozwój i funkcjonowanie efektywnej konkurencji na określonym rynku. Celem prawa konkurencji jest natomiast ochrona konkurencji przed zniekształceniami mającymi swe źródło w zachowaniu przedsiębiorstw działających na tym rynku. Regulator (Prezes URE) działa z zasady ex ante, za to organ ochrony konkurencji (Prezes UOKIK) – ex post. Działania regulatora – w przeciwieństwie do działań Prezesa UOKiK – mogą przy tym nie mieć nic wspólnego z rzeczywistością rynkową, ponieważ często podejmowane są zanim dany przedsiębiorca zacznie faktycznie funkcjonować na rynku w charakterze operatora.¹