Wynagrodzenie za wykonane roboty dodatkowe to obok roszczenia o zapłatę kar umownychprawdopodobnie jedna z najczęstszych przyczyn sporów sądowych toczących się pomiędzy stronamiumów o roboty budowlane. Zagadnienie to jest jednak nadal źródłem wątpliwości w orzecznictwiesądów powszechnych, w tym właśnie w odniesieniu do sposobu ustalenia początku biegu terminuprzedawnienia roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za ich wykonanie.Wykonawca wykonując roboty dodatkowe, a więc wykraczające poza zakres objęty przedmiotemłączącej go z Zamawiającym umowy, powinien zadbać przede wszystkim o należyteudokumentowanie wykonanych prac oraz wysokości poniesionych w tym zakresie kosztów. Kolejnąkwestią jest dokładna analiza postanowień łączącej go z Zamawiającej umowy i podjęcie próbyprawnego unormowania zaistniałej sytuacji poprzez zawarcie przez Strony stosownego aneksu doUmowy.Prowadząc z Zamawiającym negocjacje w tym zakresie, Wykonawca musi jednak zwrócić uwagę nietylko na wskazane wyżej kwestie, ale także i na okres przedawnienia przysługujących mu potencjalnieroszczeń. Przedawnienie roszczeń majątkowych stanowi bowiem regułę w polskim prawie cywilnym, aokres przedawnienia roszczeń o zapłatę wynagrodzenia za wykonane roboty zamienne, czydodatkowe, jako związane z prowadzoną działalnością gospodarczą będą objęte 3 letnim terminemprzedawnienia. Kwestia prawidłowego ustalenia początku biegu terminu przedawnienia roszczeńWykonawcy jest również wyjątkowo istotna z punktu widzenia interesów Zamawiającego. Skuteczniepodniesiony w postępowaniu sądowym zarzut przedawnienia roszczeń Wykonawcy może go bowiemuchronić od konieczności zapłaty nawet oczywiście uzasadnionego roszczenia Wykonawcy.Prawidłowe ustalenie początkowej daty obliczania okresu przedawnienia roszczeń ma więc kluczoweznaczenie dla obu stron umowy o roboty budowlane. Kwestia ta może przy tym w określonychokolicznościach faktycznych stanowić podstawę dla zakończenia ewentualnego sporu stron, nawetbez dokonywania merytorycznej oceny zasadności zgłoszonych przez Wykonawcę roszczeń.Podstawa prawna dla dochodzenia roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za roboty dodatkoweAnalizując kwestię roszczeń Wykonawcy o zapłatę wynagrodzenia za roboty dodatkowe należy wpierwszej kolejności wskazać, że roboty te z swej istoty nie są objęte pierwotnym zakresemPrzedmiotu Umowy, a konieczność ich wykonania ujawnia się zazwyczaj dopiero w toku tej realizacji.Z zawarciem umowy mamy do czynienia wówczas, gdy strony dojdą do porozumienia w odniesieniuwszystkich przedmiotowo istotnych elementów umowy, a jednym z najważniejszych elementów jestwłaśnie wynagrodzenie za wykonane prace. Jeśli więc między stronami nie doszło nigdy do zgodnegoustalenia wynagrodzenia za zrealizowane roboty dodatkowe, a strony nie uregulują ostatecznie tejkwestii w stosownym aneksie, to nie można uznać, że doszło do skutecznego zawarcia umowy. Mimoto Wykonawcy chcąc uniknąć ewentualnych finansowych konsekwencji niezrealizowania robótobjętych umową, w wynikającym z niej terminie, niejednokrotnie decydują się na wykonanie spornychrobót dodatkowych licząc na ich rozliczenie w przyszłości.W konsekwencji w ewentualnym procesie swoje roszczenia opierają oni właśnie na przepisach onienależnym świadczeniu spełnionym na rzecz Zamawiającego.Możliwe sposoby ustalenia początku biegu terminu przedawnienia roszczeń wykonawcy z tytułu wynagrodzenia za roboty dodatkoweZgodnie z art. 117 § 1 i 2 KC, z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczeniamajątkowe ulegają przedawnieniu. Po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komuprzysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania zzarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jestnieważne.Dla ustalenia, czy w danej sprawie doszło do przedawnienia roszczenia konieczne jest ustalenieterminu przedawnienia i daty wymagalności roszczenia. Roszczenie o zwrot bezpodstawnegowzbogacenia, z którym występuje przedsiębiorca, podlega przy tym trzyletniemu terminowiprzedawnienia, określonemu w przepisie art. 118 KC. Należy bowiem przyjąć, że powstaje ono wzwiązku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą.Zgodnie z ugruntowanym już poglądem doktryny prawniczej oraz judykatury, roszczenie z tytułubezpodstawnego wzbogacenia należy zakwalifikować jako bezterminowe, w związku z czym staje sięono wymagalne dopiero z chwilą pierwszego wezwania do zapłaty. Warto jednak podkreślić, żewezwanie do zapłaty w rozumieniu art. 455 KC nie jest tożsame z początkiem biegu terminuprzedawnienia, do którego odnosi się zdanie drugie art. 120 § 1 KC. Zgodnie z tym przepisem,początek biegu tego terminu należy powiązać z dniem, w którym wierzyciel mógł, w obiektywniemożliwym najwcześniejszym terminie, skierować wezwanie do wykonania zobowiązania przezdłużnika. Takie rozwiązanie skutecznie uniemożliwia wierzycielowi podejmowanie samodzielnejdecyzji o tym, kiedy jego roszczenie ulegnie przedawnieniu. Ustalenia, kiedy wierzyciel mógłbynajwcześniej podjąć czynność zmierzającą do spełnienia świadczenia należy dokonywaćkażdorazowo w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego sprawy.Wykonawca jest więc uprawniony do wezwania Zamawiającego do spełniania przysługującej muwierzytelności za wykonane roboty dodatkowe i zamienne w dowolnie ustalonym przez siebieterminie, podobnie jak wystawienia faktury VAT i określenia w niej terminu płatności. Działania tepozostają jednak bez znaczenia dla określenia, kiedy w danej sprawie rozpoczął się termin bieguprzedawnienia tych roszczeń.W odniesieniu więc do sytuacji, gdy Wykonawca w związku z realizacją umowy o roboty budowlanewykona także prace nie objęte pierwotnie zakresem tejże umowy, ale niezbędne dla prawidłowegozrealizowania danej Inwestycji, można więc rozważyć zasadniczo trzy możliwe terminy początkowebiegu okresu przedawnienia. Stanowisko 1Zgodnie z dominującym poglądem, z uwagi na zasadność dochodzenia wynagrodzenia za wykonaneroboty dodatkowe na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu, możliwość żądania zwrotutego świadczenia powstaje już w chwili, gdy zubożony je spełni. W takiej sytuacji faktyczny dzieńprzedstawienia zrealizowanej części obiektu do odbioru pozostaje bez znaczenia (tak m.in. SądApelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 13 września 2017 r., sygn. I ACa 222/17). Zgodnie zuzasadnieniem wyroku Sądu Okręgowego Warszawa – Praga w Warszawie z dnia 10 maja 2017 r.(sygn. akt I C 1539/12), w przypadku bezpodstawnego wzbogacenia wymagalność roszczenia o zwrotkorzyści następuje od chwili uzyskania wzbogacenia. Datę wymagalności należy liczyć od dnia, gdyposzczególne prace prowadzące do wzbogacenia pozwanego były realizowane. Sąd Apelacyjny wKrakowie w wyroku z dnia 29 listopada 2019 r., (sygn. akt: I ACa 93/19, LEX nr 2977463) równieżprzyjął, że przedawnienie roszczenia o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnegoświadczenia), będącego roszczeniem bezterminowym, rozpoczyna bieg od dnia, w którym korzyść (świadczenie) powinna być zwrócona, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika do wykonania zobowiązaniaw najwcześniejszym możliwym terminie, a więc w taki czas od bezpodstawnego uzyskania korzyści,jaki jest potrzebny do jej zwrotu bez zbędnej zwłoki. (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24kwietnia 2003 r., sygn. akt: I CKN 316/01). W wyroku Sąd Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 28lutego 2018 r. (sygn. akt: I AGa 44/18, LEX nr 2519233) wskazano, że roszczenie z tytułubezpodstawnego wzbogacenia, jako bezterminowe, staje się wymagalne z chwilą pierwszegowezwania do zapłaty (art. 455 k.c.). Analizując rzecz na gruncie art. 120 § 1 k.c. zdanie pierwsze,wskazać z kolei należy, w ślad za utrwalonymi poglądami orzecznictwa i doktryny, że terminwymagalności, o którym mówi powyższy przepis, powinien być wiązany z najwcześniejszym możliwymmomentem, w którym wierzyciel mógł wystąpić z wezwaniem do zapłaty. W realiach niniejszej sprawymoment taki materializuje się w chwili wykonania robót nieobjętych umową.Przykład 1Przyjęcie takiego poglądu oznaczałoby, że w sytuacji gdy Wykonawca przykładowo zrealizowałbysporne roboty dodatkowe w grudniu 2020 r., a zgłosił je do odbioru częściowego w styczniu 2021 r. istrony dopiero wówczas dokonałyby ich odbioru, to roszczenie Wykonawcy o zapłatę wynagrodzeniaza ich wykonanie i tak przedawniłoby się już z dniem 31 grudnia 2023 r. Data odbioru częściowego lubteż końcowego dla danej Inwestycji nie miałaby bowiem znaczenia, a decydujący byłby faktycznydzień zakończenia wykonywania danych prac. Warto przy tym wskazać, że nawet przy przyjęciu tegopoglądu, w sytuacjach skrajnych, a więc gdy do zakończenia prac dodatkowych doszło przed samymzakończeniem danego roku, Wykonawca może wskazywać, że z uwagi na konieczność dojściawezwania do zapłaty do Zamawiającego i uwzględniając termin na zwrot przez niego nienależnegoświadczenia bez zbędnej zwłoki, bieg terminu przedawnienia rozpoczął się dopiero w kolejnym roku.Tym samym, możliwie byłoby skuteczne podważenie podniesionego przez Zamawiającego zarzutuprzedawnienia. W przypadku gdyby jednak prace te zakończyły się odpowiednio wcześniej, trzyletniokres przedawnienia niewątpliwie upłynąłby już w dacie wskazanej powyżej, a tym samym zasadnośćskierowania tych roszczeń na drogę postępowania sądowego dopiero w 2024 r. powinna budzićuzasadnione wątpliwości. Wniesienie pozwu musiałoby więc zostać poprzedzone analizą ryzykapodniesienia zarzutu przedawnienia przez Zamawiającego i jednocześnie ustaleniem strategiiprocesowej zmierzającej do skutecznego podważenia tego zarzutu w toku procesu.Stanowisko 2W orzecznictwie występują także poglądy niekorzystne dla Zamawiających, które początekbiegu terminu przedawnienia roszczeń o zapłatę wynagrodzenia za wykonane robotydodatkowe i zamienne łączą właśnie z dokonaniem odbiorów częściowych tych robót, a nawetodbiorem końcowym całego Przedmiotu Umowy.W wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 lipca 2016 r. (sygn. akt: I ACa 1773/15, LEX nr2114019), przyjęto przykładowo, że mając na względzie fakt, że poszczególne przedmioty odbiorumiały być oddawane i odbierane częściami wg. harmonogramu z załącznika nr 3, zdaniem SąduOkręgowego bieg terminu przedawnienia rozpoczynał się niezależnie w każdym dniu oddania częścidzieła. Należy przy tym zauważyć, że w analizowanym orzeczeniu Sąd Apelacyjny przyjął ostatecznie,że pomiędzy stronami doszło do zawarcia umowy o dzieło. Pomimo więc przyjęcia korzystnego dlaWykonawcy stanowiska co do początkowego biegu terminu przedawnienia, Sąd przyjął jednocześniekrótszy, bo jedynie dwuletni okres przedawnienia roszczeń wynikających z umowy o dzieło.Przykład 2:W analizowanym więc wyżej stanie faktycznym, pomimo przyjęcia jako terminu początkowego bieguprzedawnienia roszczeń Wykonawcy stycznia 2021 r., przy przyjęciu 2 letniego okresu przedawnienia jak dla umowy o dzieło uległyby one przedawnieniu w tej samej dacie, a więc 31 grudnia 2023 r.. Wprzypadku przyjęcia jednak 3 letniego okresu przedawnienia jak dla umowy o roboty budowlane,Wykonawca zyska dodatkowy rok na dochodzenie swoich roszczeń na drodze postępowaniasądowego.Oceniając powyższy pogląd z punktu widzenia interesów Zamawiającego można takżeargumentować, że data odbioru częściowego nie powinna mieć znaczenia w odniesieniu do kwestiiprzedawnienia, gdyż zależy wprost od działania samego Wykonawcy, w szczególności, kiedy zgłosi onsporne prace do odbioru. Odbiór częściowy ma także co do zasady wpływ na fakturowaniewykonanych prac zgodnie z postanowieniami Umowy. W przypadku więc przyjęcia, że wykonaneprace powinny zostać zakwalifikowane jako roboty dodatkowe, to w konsekwencji brak uzasadnieniado odnoszenia do nich postanowień umownych dotyczących odbiorów częściowych i kluczoweznaczenie miałaby data faktycznego zakończenia prac.Stanowisko 3Jeszcze dalej idący pogląd przyjął Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 25 kwietnia 2018 r.(sygn. akt V Aga 15/18), który to uznał, że w przypadku bezpodstawnego wzbogacenia początkowądatą biegu przedawnienia jest data, w której roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawnionypodjął czynności w najwcześniej możliwym terminie. Wskazując na taki sposób określenia datypoczątkowej biegu przedawnienia roszczenia powódki należy stwierdzić, iż nie sposób jednak uznać,że roszczenie powódki jest przedawnione. Zwrócić należy nadto uwagę, że w okolicznościachsprawy w istocie dopiero po wykonaniu całości robót możliwa była ocena czy doszło dowykonania robót dodatkowych i ich wartości. Biegły w złożonej opinii podniósł bowiem, żewycena robót dodatkowych nie jest często możliwa w trakcie budowy.Przykład 3:W analizowanym wyżej przykładowym stanie faktycznym, roboty dodatkowe zostały wykonane wgrudniu 2020 roku, a odebrane częściowo w styczniu 2021 r. Jeżeli przyjąć na potrzeby niniejszychrozważań, że odbiór końcowy całej Inwestycji nastąpił dopiero w styczniu 2022 r., to trzy letni okresprzedawnienia upłynąłby dopiero z dniem 31 grudnia 2025 r. W takiej sytuacji Wykonawca miałby więcdodatkowe dwa lata na dochodzenie swoich roszczeń na drodze postępowania sądowego, wporównaniu do pierwszego z zaprezentowanych wyżej przykładów.Pogląd ten niewątpliwie jest najbardziej korzystny dla Wykonawców, gdyż wówczas trzyletni terminprzedawnienia należy obliczać od dnia dokonania końcowego odbioru całej inwestycji. Należy miećjednak na uwadze, że przyjęcie takiego stanowiska w cytowanym orzeczeniu wynikało nie z wynikówdokonanej przez Sąd wykładni przepisów. Stanowisko to wynikało bowiem przede wszystkim z treścisporządzonej na potrzeby tego postępowania opinii biegłego sądowego, który uznał, że wycenaspornych robót dodatkowych w analizowanym stanie faktycznym nie była możliwa na wcześniejszymetapie. Jeśli więc Wykonawca bez żadnych przeszkód zakwalifikował wykonane prace jako robotydodatkowe przed lub też, już po ich wykonaniu, a także oszacował ich koszt, to może to miećniekorzystny wpływ na sposób obliczania terminu przedawnienia przysługujących mu roszczeń.PODSUMOWANIEInstytucja przedawnienia ma na celu uchylenie stanu niepewności i przeciwdziałaniu biernościwierzycieli w dochodzeniu należnych im roszczeń. Zmierza ona także do ochrony dłużników przeddochodzeniem potencjalnie nienależnych roszczeń w sytuacji, gdy z uwagi na upływ czasu podjęcieprzez nich skutecznej obrony byłoby istotnie utrudnione. W wyrokach Sądu Najwyższego wskazuje sięnawet, że instytucja przedawnienia służy w większym stopniu zapewnieniu stabilizacji stosunków społecznych niż sprawiedliwości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31sierpnia 2022 r., sygn. akt: INSNc 37/21, LEX nr 3414783).Mając na uwadze omówione wyżej możliwe sposoby ustalania początkowego biegu terminuprzedawnienia roszczeń o zapłatę wynagrodzenia za wykonane roboty dodatkowe, Wykonawca,chcąc uniknąć ewentualnego sporu odnośnie przedawnienia należnych mu od Zamawiającegoroszczeń, powinien podjąć możliwie niezwłocznie działania zmierzające do przerwania biegu terminuich przedawnienia. Zamawiający oceniając z kolei zasadność zgłoszonych mu roszczeń Wykonawcy,powinien mieć na uwadze, że podniesienie samego zarzutu przedawnienia może okazać sięniewystarczające, w sytuacji gdyby nie minął jeszcze okres 3 lat od odbioru końcowego przedmiotudanej umowy o roboty budowlane. CZESŁAW STAROSTAradca prawny czeslaw.starosta@gjw.pl +48 669 664 411 Poznań polski, angielski Radca prawny w Kancelarii Prawnej GJW Gramza i Wspólnicy. Obszarem jego aktywności zawodowej jest głównie prawo cywilne, prawo ubezpieczeń gospodarczych, prawo pracy, prawo budowlane i proces inwestycyjny oraz prawo zamówień publicznych. Jeżeli po zapoznaniu się z treścią artykułu powstały wątpliwości co do początku biegu przedawnienia roszczeń wykonawcy (odbiór częściowy/końcowy, faktura, wezwanie, roboty dodatkowe, zmiana wynagrodzenia, przerwanie biegu), albo mają Państwo inne pytania z zakresu prawa budowlanego i kontraktów budowlanych (m.in. FIDIC, kary umowne, roszczenia podwykonawców, aneksy, rozliczenia), prosimy o skierowanie pytania do autora. Zadaj pytanie autorowi The form you have selected does not exist.