Zarzut miarkowania kary umownej – jak sąd może obniżyć naliczoną karę umowną

Naliczenie Wykonawcy kar umownych przez Inwestora wydaje się być niemalże nieodłącznym elementem realizacji umów o roboty budowlane. Kary te zazwyczaj zabezpieczają terminową realizację kontraktu, czy jego poszczególnych kamieni milowych, ale odnoszą się także do innych obowiązków Wykonawców, takich jak zgłoszenie podwykonawców, czy wniesienie stosownego zabezpieczenia.  

Wykonawcy mają różne możliwości obrony swoich interesów przed roszczeniami Inwestora z tytułu kar umownych. Poczynając od aktywnego udziału w negocjowaniu warunków umowy, w tym doprecyzowaniu przesłanek upoważniających do naliczenia kar i określenia ich wysokości, poprzez kwestionowanie ważności postanowień umownych w tym zakresie, czy spełnienia się przesłanek do ich naliczenia, a kończąc właśnie na zarzucie miarkowania nadmiernych kar umownych.  

Ta ostatnia możliwość daje Wykonawcy szansę na zmniejszenie kary umownej, nawet gdy rzeczywiście doszło do naruszenia przez Wykonawcę postanowień umowy i w konsekwencji prawidłowego naliczenia kary umownej przez Inwestora. Pomimo że obecnie wydano już setki orzeczeń sądów powszechnych odnoszących się do miarkowania naliczonych kar umownych, tematyka ta nadal może budzić pewne wątpliwości. Niewątpliwie w interesie Wykonawców jest przy tym posiadanie wiedzy o tym, kiedy warto żądać miarkowania kary umownej i jak sądy podchodzą do rażąco wygórowanych kar. 

MIARKOWANIE KARY UMOWNEJ NA PODSTAWIE ART. 484 § 2 KC 

Instytucja miarkowania kary umownej, została uregulowana w art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego (dalej: KC) Zgodnie z tym przepisem: jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej; to samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana. W przepisie tym ustawodawca wskazał zatem na dwie przesłanki zmniejszenia kary umownej. Pierwszą z przesłanek jest wykonanie zobowiązania w znacznej części, drugą – rażąco wygórowana kara. Każda z nich stanowi samodzielną podstawę do miarkowania kary umownej przez sąd.

Bezwzględnie obowiązujący charakter normy wynikającej z art. 484 § 2 KC oznacza, że nie jest możliwe całkowite wyłączenie miarkowania kary umownej przez strony danego kontraktu. Ograniczeniem takim nie mogą być także pojawiające się w części umów limity naliczania kar umownych. Oznacza to, że nawet jeśli strony akceptowały podczas podpisywania umowy możliwość naliczenia kar nawet do wysokości 100 % wynagrodzenia Wykonawcy, to ostatecznie tak naliczona kara nadal może zostać uznana w konkretnych okolicznościach za rażąco wygórowaną i obniżona przez Sąd. W części wyroków takie limity są jednak brane pod uwagę przy ocenie zasadnego stopnia miarkowania kary umownej, a tym samy określenia, jaką karę same strony uważały za rażąco wygórowaną podczas zawierania danej umowy. 

W orzecznictwie Sądu Najwyższego instytucja miarkowania kary umownej jest definiowana jako wyraz prawa sędziowskiego do ingerencji w treść zobowiązań umownych równorzędnych podmiotów. Możliwość zredukowania rażąco wygórowanej kary umownej jest też istotnym elementem ochrony równowagi kontraktowej i przeciwdziałania nieuzasadnionemu wzbogaceniu jednej ze stron umowy kosztem drugiej.  

W uzasadnieniu wyroku z dnia 30 listopada 2006 r. (sygn. akt: I CSK 259/06), Sąd Najwyższy trafnie stwierdził, że ustawodawca, posługując się w art. 484 § 2 k.c. celowo niedookreślonym pojęciem ‘rażąco wygórowanej’ kary umownej, chciał w ten sposób zapewnić możliwość elastycznego stosowania instytucji miarkowania kary umownej, opierającej się w dużym stopniu na uznaniu sędziowskim, uwzględniającym konkretne okoliczności sprawy. Stosując tę instytucję sąd powinien mieć na względzie podstawowe funkcje kary umownej, jakimi są funkcja stymulująca wykonanie zobowiązania, funkcja represyjna w postaci sankcji za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy oraz funkcja kompensacyjna, polegająca na naprawieniu szkody, jeśli wierzyciel ją poniósł, bez konieczności precyzyjnego wyliczania jej wysokości, co znakomicie ułatwia realizację dochodzonego uprawnienia. Tym samym Sąd Najwyższy zaakcentował znaczenie podstawowych funkcji kary umownej oraz fakt, że skorzystanie z miarkowanie kary umownej nie może prowadzić do podważenia sensu ustanowienia takiego zabezpieczenia należytego wykonania umowy.  

Należy przy tym wskazać, że zgodnie z przeważającym poglądem doktryny oraz judykatury miarkowanie kary umownej może prowadzić jedynie do jej zmniejszenia, ale nie do jej całkowitego wyeliminowania. Miarkowanie kary, polegające na jej zmniejszeniu do wartości symbolicznej, również godziłoby bezpośrednio w cel, dla którego kara została ustanowiona na podstawie zgodnej woli stron.  

Autor

Czesław Starosta

Radca prawny

Radca prawny w Kancelarii Prawnej GJW. Obszarem jego aktywności zawodowej w Kancelarii jest głównie prawo cywilne, prawo ubezpieczeń gospodarczych, prawo pracy, prawo budowlane i proces inwestycyjny oraz prawo zamówień publicznych.

Profil autora Kontakt z autorem