Potrącenie wierzytelności w postępowaniu restrukturyzacyjnym

Zasadniczym celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie mu restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami. Obowiązuje przy tym zasada równego traktowania wierzycieli, co oznacza, że warunki restrukturyzacji zobowiązań dłużnika powinny być jednakowe dla wszystkich wierzycieli (albo wierzycieli zaliczonych do tej samej grupy), chyba że wierzyciel wyraźnie zgodzi się na warunki mniej korzystne. Wszystkie wierzytelności objęte układem powinny zostać zaspokojone w takim stopniu i terminie, jakie przewiduje układ. Wybiórcze zaspokajanie przez dłużnika tylko niektórych spośród wierzytelności objętych układem nie jest dozwolone, a nawet może wyczerpywać znamiona przestępstwa faworyzowania wierzycieli z art. 302 § 1 KK. W tym kontekście trzeba zatem zauważyć, że dokonanie potrącenia wierzytelności stanowi uprzywilejowany sposób zaspokojenia wierzyciela, który jednocześnie pozostaje dłużnikiem podmiotu objętego restrukturyzacją. W wyniku złożenia oświadczenia o potrąceniu obie wierzytelności umarzają się bowiem nawzajem do wysokości wierzytelności niższej, a oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Wierzytelność zaspokojona w drodze potrącenia nie podlega więc ewentualnemu zmniejszeniu wysokości, stanowiącemu jeden z możliwych sposobów restrukturyzacji zobowiązań dłużnika w ramach układu. Na gruncie przepisów Prawa restrukturyzacyjnego możliwość dokonania potrącenia doznaje więc pewnych ograniczeń. Artykuł ma na celu przybliżenie najistotniejszych kwestii związanych z tymi ograniczeniami oraz warunkami skutecznego potrącenia.

Dopuszczalność potrącenia w toku restrukturyzacji

Przesłanki dopuszczalności i ograniczenia dotyczące możliwości dokonania potrącenia ustawodawca unormował w art. 253 PR umiejscowionym wśród przepisów regulujących przyspieszone postępowanie układowe. Na mocy odesłań przepis ten znajduje jednak odpowiednie zastosowanie również w postępowaniu układowym (art. 273 PR) oraz sanacyjnym (art. 297 PR). 

W myśl art. 253 ust. 1 PR niedopuszczalne jest potrącenie wzajemnych wierzytelności między dłużnikiem i wierzycielem, jeżeli wierzyciel: 

1) stał się dłużnikiem dłużnika po dniu otwarcia postępowania sanacyjnego; 

2) będąc dłużnikiem dłużnika, stał się po dniu otwarcia postępowania sanacyjnego jego wierzycielem przez nabycie w drodze przelewu lub indosu wierzytelności powstałej przed dniem otwarcia postępowania sanacyjnego. 

Niedopuszczalność potrącenia we wskazanych powyżej sytuacjach nie ma jednak charakteru trwałego i jest ograniczona czasowo. Stan ten trwa od dnia otwarcia przyspieszonego postępowania układowego (oraz odpowiednio postępowania układowego i sanacyjnego) do dnia jego zakończenia albo uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania. 

Powyższe przypadki niedopuszczalności potrącenia dotyczą sytuacji, gdy oba podmioty stały się jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami dopiero po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, a więc gdy dopiero wówczas zaistniała przesłanka wzajemności wierzytelności wynikająca z art. 498 § 1 KC. W sytuacji określonej w art. 253 ust. 1 pkt 1 PR wierzytelność będzie więc objęta układem, natomiast dług wobec dłużnika, który powstał dopiero po otwarciu postępowania sanacyjnego będzie podlegał zaspokojeniu w całości.  

W doktrynie wskazuje się, że dopuszczalne jest potrącenie wierzytelności wzajemnych, jeśli obie istniały przed dniem otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego (por. P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, wyd. 8, Warszawa 2024, art. 253 PR, nb 3; S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2020, art. 253 PR, nb 2; R. Adamus, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2019, art. 253, nb 17). Art. 253 PR należy traktować jako wyjątek od zasady, że potrącenie wierzytelności podlegającej układowi w postępowaniu restrukturyzacyjnym jest dopuszczalne. 

Z wykładanego a contrario art. 253 ust. 1 pkt 2 PR wynika, że dopuszczalne jest również potrącenie w sytuacji, gdy dłużnik dłużnika nabył wierzytelność objętą układem wprawdzie po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, ale w wyniku innych zdarzeń prawnych niż przelew lub indos (np. w wyniku dziedziczenia lub innej sukcesji uniwersalnej) (por. S. Gurgul, op. cit., art. 253 PR, nb 2). Potrącenie jest możliwe także wówczas, gdy dotyczy wierzytelności wobec dłużnika powstałej po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, gdyż wierzytelność taka z mocy art. 150 ust. 1 pkt 1 PR nie jest objęta układem.