Potrącenie wierzytelności w postępowaniu restrukturyzacyjnym

Zasadniczym celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie mu restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami. Obowiązuje przy tym zasada równego traktowania wierzycieli, co oznacza, że warunki restrukturyzacji zobowiązań dłużnika powinny być jednakowe dla wszystkich wierzycieli (albo wierzycieli zaliczonych do tej samej grupy), chyba że wierzyciel wyraźnie zgodzi się na warunki mniej korzystne. Wszystkie wierzytelności objęte układem powinny zostać zaspokojone w takim stopniu i terminie, jakie przewiduje układ. Wybiórcze zaspokajanie przez dłużnika tylko niektórych spośród wierzytelności objętych układem nie jest dozwolone, a nawet może wyczerpywać znamiona przestępstwa faworyzowania wierzycieli z art. 302 § 1 KK. W tym kontekście trzeba zatem zauważyć, że dokonanie potrącenia wierzytelności stanowi uprzywilejowany sposób zaspokojenia wierzyciela, który jednocześnie pozostaje dłużnikiem podmiotu objętego restrukturyzacją. W wyniku złożenia oświadczenia o potrąceniu obie wierzytelności umarzają się bowiem nawzajem do wysokości wierzytelności niższej, a oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Wierzytelność zaspokojona w drodze potrącenia nie podlega więc ewentualnemu zmniejszeniu wysokości, stanowiącemu jeden z możliwych sposobów restrukturyzacji zobowiązań dłużnika w ramach układu. Na gruncie przepisów Prawa restrukturyzacyjnego możliwość dokonania potrącenia doznaje więc pewnych ograniczeń. Artykuł ma na celu przybliżenie najistotniejszych kwestii związanych z tymi ograniczeniami oraz warunkami skutecznego potrącenia. 

Dopuszczalność potrącenia w toku restrukturyzacji

Przesłanki dopuszczalności i ograniczenia dotyczące możliwości dokonania potrącenia ustawodawca unormował w art. 253 PR umiejscowionym wśród przepisów regulujących przyspieszone postępowanie układowe. Na mocy odesłań przepis ten znajduje jednak odpowiednie zastosowanie również w postępowaniu układowym (art. 273 PR) oraz sanacyjnym (art. 297 PR). 

W myśl art. 253 ust. 1 PR niedopuszczalne jest potrącenie wzajemnych wierzytelności między dłużnikiem i wierzycielem, jeżeli wierzyciel: 

1) stał się dłużnikiem dłużnika po dniu otwarcia postępowania sanacyjnego; 

2) będąc dłużnikiem dłużnika, stał się po dniu otwarcia postępowania sanacyjnego jego wierzycielem przez nabycie w drodze przelewu lub indosu wierzytelności powstałej przed dniem otwarcia postępowania sanacyjnego. 

Niedopuszczalność potrącenia we wskazanych powyżej sytuacjach nie ma jednak charakteru trwałego i jest ograniczona czasowo. Stan ten trwa od dnia otwarcia przyspieszonego postępowania układowego (oraz odpowiednio postępowania układowego i sanacyjnego) do dnia jego zakończenia albo uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania. 

Powyższe przypadki niedopuszczalności potrącenia dotyczą sytuacji, gdy oba podmioty stały się jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami dopiero po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, a więc gdy dopiero wówczas zaistniała przesłanka wzajemności wierzytelności wynikająca z art. 498 § 1 KC. W sytuacji określonej w art. 253 ust. 1 pkt 1 PR wierzytelność będzie więc objęta układem, natomiast dług wobec dłużnika, który powstał dopiero po otwarciu postępowania sanacyjnego będzie podlegał zaspokojeniu w całości.  

W doktrynie wskazuje się, że dopuszczalne jest potrącenie wierzytelności wzajemnych, jeśli obie istniały przed dniem otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego (por. P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, wyd. 8, Warszawa 2024, art. 253 PR, nb 3; S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2020, art. 253 PR, nb 2; R. Adamus, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2019, art. 253, nb 17). Art. 253 PR należy traktować jako wyjątek od zasady, że potrącenie wierzytelności podlegającej układowi w postępowaniu restrukturyzacyjnym jest dopuszczalne. 

Z wykładanego a contrario art. 253 ust. 1 pkt 2 PR wynika, że dopuszczalne jest również potrącenie w sytuacji, gdy dłużnik dłużnika nabył wierzytelność objętą układem wprawdzie po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, ale w wyniku innych zdarzeń prawnych niż przelew lub indos (np. w wyniku dziedziczenia lub innej sukcesji uniwersalnej) (por. S. Gurgul, op. cit., art. 253 PR, nb 2). Potrącenie jest możliwe także wówczas, gdy dotyczy wierzytelności wobec dłużnika powstałej po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, gdyż wierzytelność taka z mocy art. 150 ust. 1 pkt 1 PR nie jest objęta układem. 

Wreszcie w art. 253 ust. 2 PR ustawodawca przewidział wprost dopuszczalność potrącenia wzajemnych wierzytelności, jeżeli nabycie wierzytelności nastąpiło wskutek zapłaty długu, za który nabywca odpowiadał osobiście albo pewnymi przedmiotami majątkowymi, i jeżeli odpowiedzialność nabywcy za dług powstała przed dniem złożenia wniosku o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego. W doktrynie wskazuje się, że art. 253 ust. 2 PR stanowi uzupełnienie, ale nie jest wyjątkiem od regulacji art. 253 ust. 1 pkt 2 PR, ponieważ oba przepisy odwołują się do różnych instytucji prawnych (por. S. Gurgul, op. cit., art. 253 PR, nb 2; R. Adamus, op. cit., art. 253 PR, nb 26). W art. 253 ust. 2 PR mowa bowiem o sytuacji uregulowanej w art. 518 § 1 pkt 1 KC, a więc subrogacji ustawowej polegającej na wstąpieniu osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela na skutek spłaty cudzego długu. Powiązanie treściowe pomiędzy art. 253 ust. 2 PR oraz art. 253 ust. 1 pkt 2 PR prowadzi do wniosku, że regulacja z ust. 2 również dotyczy sytuacji, w której nabywca stał się wierzycielem dłużnika po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego (dopiero wówczas dokonał spłaty cudzego długu), choć jego odpowiedzialność za dług powstała przed dniem złożenia wniosku o otwarcie postępowania. Gdyby bowiem nabycie wierzytelności nastąpiło na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 KC jeszcze przed otwarciem postępowania restrukturyzacyjnego, to potrącenie byłoby dopuszczalne zgodnie z ogólną zasadą i nie wymagałoby odrębnej regulacji. 

Termin na dokonanie potrącenia wierzytelności w postępowaniu restrukturyzacyjnym

W art. 253 ust. 3 PR ustawodawca ograniczył możliwość skorzystania z potrącenia terminem zawitym 30 dni liczonym od dnia otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, a jeżeli podstawa potrącenia powstała później – od dnia, w którym powstała podstawa potrącenia. Bezskuteczny upływ terminu powoduje utratę prawa wierzyciela do potrącenia wzajemnych wierzytelności – do czasu zakończenia postępowania albo uprawomocnienia się postanowienia o jego umorzeniu. 

Na tle powyższego przepisu pojawia się zasadnicza wątpliwość, czy wskazany w nim termin dotyczy wszystkich przypadków, gdy potrącenie jest dopuszczalne, czy też wyłącznie przypadku określonego w art. 253 ust. 2 PR. 

W doktrynie i orzecznictwie wyrażono w tym zakresie dwa przeciwstawne poglądy. Zgodnie z pierwszym z nich art. 253 PR reguluje jedynie sposób i termin składania oświadczenia o potrąceniu w sytuacji, w której dłużnik dłużnika nabył wierzytelność i stał się wierzycielem dłużnika po dniu otwarcia postępowania wskutek spłacenia jego długu, za który odpowiadał osobiście albo określonymi przedmiotami majątkowymi, i jeżeli odpowiedzialność nabywcy za dług powstała przed dniem złożenia wniosku o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego. Wynika to ze zdania pierwszego art. 253 ust. 3 PR: „Wierzyciel, który chce skorzystać z potrącenia, zgodnie z ust. 2 […]”. Dla pozostałych sytuacji, w których w toku postępowania restrukturyzacyjnego dopuszczalne jest potrącenie, ustawodawca nie wprowadził żadnych ograniczeń co do sposobu ani terminu złożenia oświadczenia o potrąceniu. Oznacza to, że wierzyciel może złożyć oświadczenie poza postępowaniem restrukturyzacyjnym, w tym również bez żadnych przeszkód może złożyć oświadczenie o potrąceniu w procesie wytoczonym przez dłużnika (por. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, wyd. III, red. P. Filipiak, A. Hrycaj, LEX/el. 2023, art. 253, nb 12-13; A. Jakowlew, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2016, s. 313; wyrok SA w Poznaniu z dnia 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt I AGa 380/21, LEX nr 3370705). 

Drugie stanowisko wskazuje, że choć wykładnia językowa może sugerować powyższy wniosek, albowiem w istocie użyte w art. 253 ust. 3 PR sformułowanie jest znaczeniowo niefortunne, to jednak taki wniosek jest trudno akceptowalny. Przez odwołanie do ust. 2 rozumieć należy odwołanie do potrącenia wzajemnych wierzytelności, a nie do nabycia wierzytelności, za którą nabywca ponosi odpowiedzialność osobistą lub rzeczową – jako warunku potrącenia. Również argumenty funkcjonalne pozwalają na przyjęcie założenia, że termin wyznaczony w art. 253 ust. 3 PR ma zastosowanie do każdego potrącenia wzajemnych wierzytelności. Celem ustanowienia terminu do złożenia oświadczenia o potrąceniu jest ostateczne ustalenia kręgu wierzycieli uczestniczących w postępowaniu restrukturyzacyjnym, co ma znaczenie dla przebiegu tego postępowania. Z tego punktu widzenia nie ma znaczenia, jaka jest podstawa prawna potrącenia. Gdyby przyjąć, że ust. 3 dotyczy tylko sytuacji wymienionych w ust. 2, to ten przepis nie miałby zastosowania do potrącenia w pozostałych przypadkach, również w tym zakresie, że oświadczenie o potrąceniu może zostać złożone nadzorcy sądowemu (zarządcy). Ograniczenie zatem terminem dopuszczalności potrącenia wierzytelności jedynie określonych w art. 253 ust. 2 PR nie znajduje żadnego uzasadnienia normatywnego (zob. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, red. A. Torbus, A.J. Witosz, A. Witosz, Warszawa 2016, art. 253, nb 8). 

Nie sposób w tym miejscu rozstrzygnąć, które z powyższych stanowisk jest prawidłowe i dominujące w praktyce stosowania omawianych przepisów. Obok wykładni językowej, która przemawia za pierwszym z poglądów, warto zwrócić uwagę również na kontekst systemowy. Regulacja dotycząca dopuszczalności oraz terminu dokonania potrącenia występuje także w Prawie upadłościowym. Art. 94 ust. 1 PU jest odpowiednikiem art. 253 ust. 1 pkt 2 PR wskazując, kiedy potrącenie nie jest dopuszczalne. Natomiast treść art. 94 ust. 2 PU odpowiada regulacji z art. 253 ust. 2 PR wskazując na dopuszczalność potrącenia wierzytelności nabytej w drodze subrogacji. Określając termin, w którym możliwe jest złożenie oświadczenia o potrąceniu, ustawodawca w art. 96 PU nie odwołał się do potrącenia zgodnie z art. 94 ust. 2 PU, lecz w sposób ogólny wskazał zdarzenie wyznaczające koniec terminu dla wszystkich dopuszczalnych przypadków potrącenia – „wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności”. Skoro zatem w Prawie restrukturyzacyjnym ustawodawca ograniczenie terminem odniósł wprost tylko do jednego z przypadków dopuszczalnego potrącenia, można argumentować, że stanowiło to celowy zabieg i pozostałe przypadki potrącenia nie są limitowane czasowo. 

Jednak z uwagi na brak jednolitego stanowiska w przypadku złożenia oświadczenia po upływie 30 dni od dnia otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego (albo jeżeli podstawa potrącenia powstała później – 30 dni od dnia, w którym powstała podstawa potrącenia), istnieje ryzyko kwestionowania skuteczności potrącenia z uwagi na upływ terminu. 

Przesłanki i sposób dokonania potrącenia

Potrącenie, o którym mowa w przepisach Prawa restrukturyzacyjnego, dokonywane jest na zasadach ogólnych określonych w art. 498-505 KC. 

Jak wynika z art. 498 § 1 KC, potrącenie może być skutecznie dokonane, gdy kumulatywnie spełnione są przesłanki dotyczące wierzytelności, tj. wierzytelności są: 1) wzajemne, 2) jednorodzajowe, 3) wymagalne oraz 4) zaskarżalne. Należy wskazać przy tym stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym mimo literalnego brzmienia art. 498 § 1 KC, określona w nim przesłanka wymagalności odnosi się tylko do wierzytelności potrącającego (zob. wyrok SN z dnia 12 października 2005 r., sygn. akt III CK 90/05, Legalis nr 429288). 

Potrącenie dokonywane jest na podstawie oświadczenia złożonego drugiej stronie, zgodne z art. 499 KC. Natomiast z art. 253 ust. 3 PR wynika, że oświadczenie o potrąceniu w toku postępowania restrukturyzacyjnego należy złożyć dłużnikowi, a gdy dłużnik jest pozbawiony prawa zarządu – zarządcy. Konieczność skierowania oświadczenia do zarządcy może dotyczyć dłużnika, wobec którego otwarto postępowanie sanacyjne. W postępowaniu tym zasadą jest bowiem odebranie zarządu własnego dłużnikowi i wyznaczenie zarządcy na podstawie art. 288 ust. 2 PR. Jednak zgodnie z art. 288 ust. 3 PR sąd może też zezwolić dłużnikowi na wykonywanie zarządu nad całością lub częścią przedsiębiorstwa w zakresie nieprzekraczającym zakresu zwykłego zarządu. 

Podsumowanie