Odpowiedzialność inwestora za wynagrodzenie podwykonawców robót budowlanych

Umowa o roboty budowlane należy do grupy umów o największym znaczeniu w praktyce obrotu cywilnoprawnego. Jednocześnie zamówienia, których przedmiotem są roboty budowlane, stanowią istotną część rynku zamówień publicznych. W konsekwencji stosunkowo często można w praktyce spotkać konfigurację, w której inwestor powierzający wykonanie robót budowlanych wykonawcy ma równolegle status zamawiającego publicznego, sektorowego lub subsydiowanego. Natomiast z uwagi na przedmiot umowy i związaną z tym skalę przedsięwzięcia inwestycyjnego wartość zamówienia zazwyczaj przekracza progi stosowania Prawa zamówień publicznych. W takiej sytuacji do zawarcia i wykonania umowy o roboty budowlane znajdują zastosowanie zarówno przepisy Kodeksu cywilnego regulujące ten typ umowy (art. 647-658 k.c.), jak i przepisy Prawa zamówień publicznych dotyczące umów w sprawie zamówienia publicznego i ich wykonania (art. 431-465 p.z.p.).

Przy realizacji zobowiązań wynikających z umowy o roboty budowlane wykonawca może działać osobiście lub posłużyć się podwykonawcami. Powierzenie podwykonawcy robót odbywa się w wyniku zawarcia odrębnej umowy o podwykonawstwo, której stroną nie jest inwestor. Umowa taka zawierana jest pomiędzy wykonawcą a podwykonawcą, bądź pomiędzy podwykonawcą a dalszym podwykonawcą. Na gruncie obu wskazanych powyżej ustaw zasadą jest swoboda powierzenia podwykonawcom wykonania części lub całości robót. Inwestor będzie mógł żądać osobistego świadczenia od wykonawcy jedynie wówczas, gdy wynika to z treści umowy, z ustawy albo z właściwości świadczenia – zgodnie z ogólną regułą przewidzianą w art. 356 § 1 k.c. Natomiast gdy umowa zawierana jest w wyniku udzielenia zamówienia, zamawiający na podstawie art. 121 p.z.p. może również zastrzec obowiązek osobistego wykonania przez wykonawcę kluczowych zadań dotyczących m.in. zamówień na roboty budowlane. W praktyce, z uwagi na złożony i często specjalistyczny charakter robót udział podwykonawców jest nieodłącznym elementem realizacji inwestycji budowlanych.

W konsekwencji jednym z najistotniejszych problemów pojawiających się na tle umów o roboty budowlane jest zagadnienie odpowiedzialności inwestora (zamawiającego) za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcom z tytułu wykonanych robót budowlanych. Zagadnienie to zostało uregulowane odrębnie w Kodeksie cywilnym i w Prawie zamówień publicznych, a ustawodawca inaczej określił charakter tej odpowiedzialności i jej przesłanki.

Solidarna odpowiedzialność inwestora za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy w Kodeksie cywilnym

Na podstawie art. 647¹ § 1 k.c. inwestor odpowiada solidarnie z wykonawcą (generalnym wykonawcą) za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy z tytułu wykonanych przez niego robót budowlanych, których szczegółowy przedmiot został zgłoszony inwestorowi przez wykonawcę lub podwykonawcę przed przystąpieniem do wykonywania tych robót. Natomiast na mocy art. 647¹ § 5 k.c. odpowiedzialność ta rozciąga się również na zapłatę wynagrodzenia dalszemu podwykonawcy, przy czym solidarnie odpowiedzialni są wówczas inwestor i wykonawca z podwykonawcą, który zawarł umowę o podwykonawstwo.

W art. 647¹ k.c. ustawodawca przypisał inwestorowi odpowiedzialność względem podwykonawców oraz dalszych podwykonawców, a więc podmiotów trzecich, z którymi nie łączy inwestora stosunek umowny. Jest to zatem odpowiedzialność ustawowa o charakterze gwarancyjnym za cudzy dług wynikający z umów o podwykonawstwo. Powyższy przepis ma przy tym charakter bezwzględnie wiążący, co oznacza, że odpowiedzialność inwestora, w szczególności przesłanki jej powstania, czy zakres przedmiotowy i podmiotowy, nie mogą być modyfikowane w drodze uzgodnień stron umowy o roboty budowlane. Postanowienia umowne sprzeczne z treścią art. 647¹ § 1-5 k.c. są nieważne, co odnosi się do samej umowy o roboty budowlane, jak i ewentualnych innych porozumień pomiędzy inwestorem a wykonawcą, które zmierzałyby do modyfikacji odpowiedzialności. Nie jest natomiast wykluczone wyłączenie solidarności – już po powstaniu odpowiedzialności inwestora – na skutek jednostronnego zrzeczenia się solidarności przez podwykonawcę względem inwestora, jako jednego z dłużników solidarnych (art. 373 k.c.) albo na podstawie umowy o zwolnienie z długu (art. 508 k.c.) zawartej przez inwestora i podwykonawcę. Obie te czynności prawne będą skutkowały ustaniem odpowiedzialności solidarnej inwestora względem konkretnego podwykonawcy.

Ustawa jednoznacznie przesądza, że inwestor odpowiada za zapłatę wynagrodzenia solidarnie z podmiotami powierzającymi roboty w ramach umów o podwykonawstwo, tj. wykonawcą i podwykonawcami. Solidarna odpowiedzialność w myśl art. 366 § 1 k.c. oznacza, że wierzyciel (podwykonawca lub dalszy podwykonawca) może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich współdłużników solidarnych łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. W razie spełnienia świadczenia przez jednego z dłużników zakres roszczenia regresowego określa treść istniejącego między współdłużnikami stosunku prawnego, a w razie braku regulacji w tym zakresie zastosowanie znajduje at. 376 k.c.